ENTLab
РУСҚазақша
← Барлық тақырып: Химия

Химия · ҰБТ-ға арналған теория

Көмірсулар: глюкоза, сахароза, крахмал

Глюкоза, сахароза, крахмал, целлюлоза — көмірсулар. Олардың құрамын, гидролизін және ашуын білу теңдеу бойынша есептерде де, сапалық реакциялар туралы сұрақтарда да керек.

Осы тақырып бойынша жаттығуТолық қолжетімділік болса — осы тақырып бойынша жаттығу, болмаса — пән бойынша тегін тест.

ҰБТ бұл тақырыптан нені тексереді

Бөлім: 05 Химия және қоршаған орта

ҰТО спецификациясының тармағы: 15 Көмірсулар

Біздің бағалауымызша, нұсқада бұл тақырып бойынша орта есеппен 1 тапсырма болады (40 тапсырманың ішінде).

Осы пән бойынша ҰБТ 2026 спецификациясы: тақырыптар мен тапсырмалар

Не істей білу керек

  • Көмірсуларды моно-, ди- және полисахаридтерге жіктеу, олардың формулаларын білу
  • Глюкозаның альдегидоспирт ретіндегі химиялық қасиеттерін сипаттау
  • Гидролиз бен ашу реакцияларының теңдеулерін құрып, солар бойынша есептеу

Ең бастысы туралы қысқаша

  • Кластары. Моносахаридтер (глюкоза, фруктоза, \mathrm{C_6H_{12}O_6}) гидролизденбейді; сахароза мен мальтоза — \mathrm{C_{12}H_{22}O_{11}} дисахаридтері; крахмал мен целлюлоза — \mathrm{(C_6H_{10}O_5)_n} полисахаридтері.
  • Глюкоза. Альдегидоспирт: ашық түрінде бес \mathrm{-OH} тобы және альдегид тобы бар. Жаңа тұндырылған \mathrm{Cu(OH)_2}-пен қыздырмай көк ерітінді, қыздырғанда қызыл \mathrm{Cu_2O} тұнбасын береді.
  • Ашу. Спирттік ашу: \mathrm{C_6H_{12}O_6 \rightarrow 2C_2H_5OH + 2CO_2}; сүт қышқылды ашу: \mathrm{C_6H_{12}O_6 \rightarrow 2C_3H_6O_3}. Екеуі де ферменттердің әсерінен жүреді.
  • Гидролиз. Сахарозадан глюкоза мен фруктоза, мальтозадан екі молекула глюкоза түзіледі, крахмал мен целлюлоза толық гидролизденгенде глюкоза береді: \mathrm{(C_6H_{10}O_5)_n + nH_2O \rightarrow nC_6H_{12}O_6}.
  • Күміс айна. Бұл реакцияны глюкоза мен мальтоза береді; сахароза мен крахмал бермейді.
  • Крахмал мен йод. Йод ерітіндісімен крахмал көк түске боялады.

Талдауы бар тапсырмалар

ENTLab тапсырмалар қорынан, ҰТО нұсқаларынан емес. Алдымен өзің шешіп көр, содан кейін талдауын аш.

Массасы 72 г глюкозаны сүт қышқылды ашуға ұшыратты, сүт қышқылының шығымы 90 % болды. M(\mathrm{C_6H_{12}O_6}) = 180 г/моль, M(\mathrm{C_3H_6O_3}) = 90 г/моль. Алынған сүт қышқылының массасы
  • A)32{,}4 г
  • B)72{,}0 г
  • C)33{,}12 г
  • D)64{,}8 г
Жауабы мен талдауы

Дұрыс жауап: D

Сүт қышқылды ашу: \mathrm{C_6H_{12}O_6} \rightarrow 2\mathrm{C_3H_6O_3}. n(\mathrm{C_6H_{12}O_6}) = 72 : 180 = 0{,}4 моль, теория бойынша n(\mathrm{C_3H_6O_3}) = 2 \cdot 0{,}4 = 0{,}8 моль, 0{,}8 \cdot 90 = 72 г. Шығымды ескергенде 72 \cdot 0{,}9 = 64{,}8 г — жауап D. A (32{,}4 г) — қатынас 1 : 1 деп алынған: 0{,}4 \cdot 90 \cdot 0{,}9 = 32{,}4. B (72{,}0 г) — шығым ескерілмеген. C (33{,}12 г) — спирттік ашумен шатастырылып, этанол есептелген (M = 46 г/моль): 0{,}8 \cdot 46 \cdot 0{,}9 = 33{,}12.
Қай көмірсу «күміс айна» реакциясын береді, ал гидролизденгенде тек глюкоза түзеді?
  • A)Сахароза
  • B)Глюкоза
  • C)Мальтоза
  • D)Крахмал
Жауабы мен талдауы

Дұрыс жауап: C

Мальтоза — екі глюкоза қалдығынан тұратын дисахарид, сондықтан оның гидролизі тек глюкоза береді: \mathrm{C_{12}H_{22}O_{11} + H_2O \rightarrow 2C_6H_{12}O_6}. Екі қалдықтың біреуінің циклі ашылып, альдегид тобын түзе алады, сондықтан мальтоза «күміс айна» реакциясын береді. Қалған нұсқалар екі шарттың біреуін ғана орындайды немесе ешқайсысын орындамайды. Сахароза (A) гидролизденгенде глюкоза мен фруктоза береді, ал оның бос альдегид тобы жоқ, сондықтан «күміс айна» реакциясын бермейді; оны формуласы бірдей болғандықтан (\mathrm{C_{12}H_{22}O_{11}}) мальтозамен шатастырады. Глюкоза (B) «күміс айна» реакциясын береді, бірақ ол моносахарид — гидролизденбейді. Крахмал (D) толық гидролизденгенде шынымен тек глюкоза береді, бірақ «күміс айна» реакциясын бермейді.

Жиі кететін қателер

  • Сүт қышқылды ашуда 1 : 1 қатынасын алу. 1 моль глюкозадан 2 моль сүт қышқылы \mathrm{C_3H_6O_3} түзіледі.
  • Ашу түрлерін шатастыру: спирттік ашуда этанол мен \mathrm{CO_2}, сүт қышқылды ашуда тек сүт қышқылы түзіледі. Өнімді есептің шартымен салыстыр.
  • Массалық үлесті ескермей, ерітіндінің массасын молярлық массаға бөлу. Алдымен еріген заттың массасын тап: m = m_{\text{ерітінді}} \cdot \omega, мұндағы \omega — массалық үлес, ол пайызбен емес, бөлшекпен алынады (10 % → 0{,}1).
  • Формуласы мальтозамен бірдей болғандықтан, сахароза да күміс айна береді деп ойлау. Мальтозада бір қалдықтың циклі ашылып, альдегид тобы түзіле алады, ал сахарозада бұлай болмайды, сондықтан ол күміс айна бермейді.

Тақырып бойынша сұрақтар

Неліктен глюкоза спирттің де, альдегидтің де қасиетін көрсетеді?
Ашық түріндегі глюкоза молекуласында бес гидроксил тобы және бір альдегид тобы бар. Гидроксил топтары көп атомды спирттердегідей жаңа тұндырылған \mathrm{Cu(OH)_2}-пен қыздырмай-ақ көк ерітінді береді. Альдегид тобы тотығады: \mathrm{Cu(OH)_2}-пен қыздырғанда қызыл \mathrm{Cu_2O} тұнбасы түседі, күміс оксидінің аммиактағы ерітіндісімен күміс айна түзіледі.
Крахмалдың целлюлозадан айырмашылығы неде?
Екеуі де құрамы \mathrm{(C_6H_{10}O_5)_n} болатын полисахаридтер, толық гидролизденгенде екеуі де глюкоза береді. Крахмал α-глюкоза қалдықтарынан, целлюлоза β-глюкоза қалдықтарынан құралған; целлюлоза молекулалары тармақталмаған, олар берік талшықтар түзеді. Крахмал йодпен көк түске боялады, ал целлюлоза боялмайды.
Осы тақырып бойынша жаттығу

ENTLab теорияны ҰТО спецификациясы негізінде өз сөзімен жазады. Біз ҰТО емеспіз және онымен ешқандай байланысымыз жоқ.