ENTLab
РУСҚазақша
← Барлық тақырып: Химия

Химия · ҰБТ-ға арналған теория

Аминдер, аминқышқылдары және ақуыздар

Азотты органикалық қосылыстарға, атап айтқанда, аминдер, аминқышқылдары және ақуыздар жатады. Тақырып аминдердің негіздік қасиетіне, изомериясына және пептидтердің құрылысына арналған есептерде керек.

Осы тақырып бойынша жаттығуТолық қолжетімділік болса — осы тақырып бойынша жаттығу, болмаса — пән бойынша тегін тест.

ҰБТ бұл тақырыптан нені тексереді

Бөлім: 05 Химия және қоршаған орта

ҰТО спецификациясының тармағы: 16 Азотты органикалық қосылыстар

Біздің бағалауымызша, нұсқада бұл тақырып бойынша орта есеппен 1–2 тапсырма болады (40 тапсырманың ішінде).

Осы пән бойынша ҰБТ 2026 спецификациясы: тақырыптар мен тапсырмалар

Не істей білу керек

  • Біріншілік, екіншілік және үшіншілік аминдерді ажырату, олардың құрылымдық изомерлерін санау
  • Аммиактың, алифатты аминдердің және анилиннің негіздік қасиеттерін салыстыру
  • Аминдердің қышқылдармен реакцияларын жазу және олар бойынша зат мөлшерін есептеу
  • Аминқышқылдарының құрылысын, пептидтік байланыстың түзілуін және ақуыздардың қасиеттерін түсіндіру

Ең бастысы туралы қысқаша

  • Аминдер. Аммиактағы бір немесе бірнеше сутек атомы көмірсутек радикалына алмасса, амин шығады: біріншілік \mathrm{RNH_2}, екіншілік \mathrm{R_2NH}, үшіншілік \mathrm{R_3N}. Қаныққан аминдердің жалпы формуласы — \mathrm{C_nH_{2n+3}N}.
  • Негіздік қасиет. Азоттың бөлінбеген электрон жұбы \mathrm{H^+} ионын қосып алады: \mathrm{CH_3NH_2 + HCl \rightarrow [CH_3NH_3]Cl}. Сулы ерітіндіде негіздік қасиет анилин < аммиак < метиламин қатарында күшейеді.
  • Анилин. \mathrm{C_6H_5NH_2} нитробензолды тотықсыздандыру арқылы алынады (Зинин реакциясы). Бром суымен ол 2,4,6-триброманилиннің ақ тұнбасын түзеді.
  • Аминқышқылдары. Құрамында \mathrm{-NH_2} және \mathrm{-COOH} топтары бар, сондықтан олар амфотерлі. Мысалы, глицин — \mathrm{H_2NCH_2COOH}.
  • Пептидтік байланыс. \mathrm{-CO{-}NH-} тобы су молекуласы бөлініп шыққанда түзіледі. n қалдықтан тұратын сызықты пептидте осындай n-1 байланыс болады.
  • Ақуыздар. Биурет реакциясында ақуыз сілтілі ортада \mathrm{Cu(OH)_2}-мен күлгін түс береді, ксантопротеин реакциясында концентрлі \mathrm{HNO_3}-пен сары түс береді.

Талдауы бар тапсырма

ENTLab тапсырмалар қорынан, ҰТО нұсқаларынан емес. Алдымен өзің шешіп көр, содан кейін талдауын аш.

Қай қатарда заттардың сулы ерітінділердегі негіздік қасиеттері солдан оңға қарай күшейеді?
  • A)метиламин, аммиак, анилин
  • B)аммиак, анилин, метиламин
  • C)анилин, аммиак, метиламин
  • D)анилин, метиламин, аммиак
Жауабы мен талдауы

Дұрыс жауап: C

Аминдердің негіздік қасиеттері азот атомындағы бөлінбеген электрон жұбына байланысты: азоттағы электрон тығыздығы неғұрлым жоғары болса, азот сутек ионын \mathrm{H^+} соғұрлым оңай қосып алады. Метил тобы электрон тығыздығын азотқа қарай ығыстырады, сондықтан метиламин аммиакқа қарағанда күшті негіз. Анилинде азоттың бөлінбеген жұбы ішінара бензол сақинасына қарай ығысқан, азоттағы тығыздық төмендейді, сондықтан анилин аммиактан әлсіз негіз. Дұрыс қатар: анилин, аммиак, метиламин (C). A нұсқасы — сол қатар кері ретпен: онда негіздік қасиеттер әлсірейді, бағыт шатастырылған. B нұсқасы кез келген көмірсутек радикалы, оның ішінде фенил де, метил сияқты негіздікті күшейтеді деп есептегенде шығады. D нұсқасы — керісінше қате: кез келген радикал негіздікті аммиакпен салыстырғанда әлсіретеді деп ойлау, ал метил оны күшейтеді.

Жиі кететін қателер

  • Анилинді аммиактан күшті негіз деп санау. Фенил тобы азоттың бөлінбеген электрон жұбын бензол сақинасына тартады, сондықтан анилин аммиактан әлсіз, ал метиламин күштірек.
  • Амин изомерлерін санағанда тек біріншілік аминдерді алу. Екіншілік және үшіншілік аминдерді де тексер: \mathrm{CH_3{-}NH{-}C_2H_5} мен \mathrm{C_2H_5{-}NH{-}CH_3} — бір ғана молекула.
  • \mathrm{HCl} массасының орнына қышқыл ерітіндісінің массасын алу. Алдымен m(\mathrm{HCl}) = m(\text{ерітінді}) \cdot \omega табылады, мұндағы \omega — массалық үлес, содан кейін зат мөлшері есептеледі.
  • n аминқышқылынан тұратын пептидте n пептидтік байланыс бар деп ойлау. Сызықты тізбекте олардың саны n-1, бөлініп шығатын су молекулалары да сонша.

Тақырып бойынша сұрақтар

Неліктен метиламин аммиактан күшті, ал анилин әлсіз негіз?
Негіздік қасиет азоттың бөлінбеген электрон жұбы \mathrm{H^+} ионына қаншалықты қолжетімді екеніне байланысты. Метил тобы электрон тығыздығын азотқа қарай ығыстырады, сондықтан метиламин протонды аммиакқа қарағанда оңай қосады. Анилинде азоттың жұбы ішінара бензол сақинасына ығысқан, сол себепті ол аммиактан әлсіз негіз. Сулы ерітіндідегі қатар: анилин < аммиак < метиламин.
Пептидтік байланыс қалай түзіледі?
Бір аминқышқылының карбоксил тобы екіншісінің амин тобымен әрекеттеседі: су молекуласы бөлініп, \mathrm{-CO{-}NH-} тобы пайда болады. Мысалы, глициннің екі молекуласынан \mathrm{H_2N{-}CH_2{-}CO{-}NH{-}CH_2{-}COOH} дипептиді мен су түзіледі. n аминқышқыл қалдығынан тұратын сызықты пептидте n-1 пептидтік байланыс болады.
Осы тақырып бойынша жаттығу

ENTLab теорияны ҰТО спецификациясы негізінде өз сөзімен жазады. Біз ҰТО емеспіз және онымен ешқандай байланысымыз жоқ.