ENTLab
РУСҚазақша
← Барлық тақырып: Оқу сауаттылығы

Оқу сауаттылығы · ҰБТ-ға арналған теория

Мәтіндегі ақпараттың реті

Мұндай тапсырмада басқа сөзбен берілген үзінділерді мәтінде айтылу ретімен орналастыру керек. Бұл дағды абзацқа бөлінген кез келген мәтінді оқығанда қажет.

Осы тақырып бойынша жаттығуТолық қолжетімділік болса — осы тақырып бойынша жаттығу, болмаса — пән бойынша тегін тест.

ҰБТ бұл тақырыптан нені тексереді

Бөлім: Мәтіннің құрылымдық бөліктері

ҰТО спецификациясының тармағы: Ақпараттың реттілігі

Біздің бағалауымызша, нұсқада бұл тақырып бойынша орта есеппен 1 тапсырма болады (10 тапсырманың ішінде).

Осы пән бойынша ҰБТ 2026 спецификациясы: тақырыптар мен тапсырмалар

Не істей білу керек

  • Әр тармақтың мәтіннің қай абзацында айтылғанын таба білу.
  • Басқа сөзбен берілген ойды мәтіннен тани білу.
  • Тармақтарды абзац нөмірі бойынша тізіп, шыққан ретті жауап нұсқаларымен салыстыру.

Ең бастысы туралы қысқаша

  • Тармақ — мазмұндама. Тармақтар абзацтың мазмұнын басқа сөзбен жеткізеді. Сөзбе-сөз сәйкестікті емес, сол мазмұнды ізде: дерек, мысал, пікір.
  • Тірек сөз. Әр тармақтан адамның атын, жер атауын, затты не санды бөліп алып, мәтіннен тап: керекті абзац осылай тез анықталады.
  • Абзац нөмірі. Әр тармақтың жанына абзац нөмірін жазып, тармақтарды осы нөмірлердің өсу ретімен қой. Жауап осылай шығады.
  • Мәтін логикасы. Мәтін көбіне мәселеден мысалға, одан қорытындыға қарай өрбиді, автордың ойы жиі соңында тұрады. Бірақ ретті болжаммен емес, мәтінмен тексер.
  • Бір абзацта екі тармақ. Екі тармақ бір абзацтан алынса, олардың ретін қай сөйлемнің бұрын тұрғаны шешеді.
  • Нұсқаларды тексеру. Алдымен бірінші тармағы қате нұсқаларды сызып таста, қалғанын мәтінмен толық салыстыр.

Талдауы бар тапсырмалар

ENTLab тапсырмалар қорынан, ҰТО нұсқаларынан емес. Алдымен өзің шешіп көр, содан кейін талдауын аш.

Мәтін

1. Өткен ғасырдың ортасында Арал теңізі әлемдегі ең ірі көлдердің бірі еді. Оны екі өзен — Әмудария мен Сырдария қоректендіріп тұрды. Бұл өзендердің суы егістік суаруға бұрыла бастағанда, теңіз шегіне бастады. Құрғап қалған табанында жаңа шөл — Аралқұм пайда болды. 2. Құрғаған теңіздің табанын тұз бен ұсақ құм басқан. Жел осы шаңды көтеріп, жүздеген шақырымға ұшырып әкетеді. Тұз егістіктер мен ауылдарға қонады, одан егін де, адамдардың денсаулығы да зардап шегеді. 3. Құмды тоқтата алатын — сексеуіл, шөлдің аласа ағашы. Оның тамыры жер астындағы суға дейін тереңге бойлайды, ал өзі аптапқа, құрғақшылыққа және сортаң топыраққа төзеді. Сексеуіл өскен жерде жел құмды әрең көтереді. Бекіген құмда шөп шығады, соңынан кесірткелер мен құстар келеді. 4. Сексеуілді отырғызу оңай емес. Көшеттерді тәлімбақтарда өсіріп, құмда ылғал сақталып тұрған суық мезгілде отырғызады. Көшеттердің бір бөлігі алғашқы жазда-ақ қурап қалады, сондықтан жұмысты қайталауға тура келеді. Күзде және ерте көктемде орманшыларға еріктілер мен студенттер көмектеседі. Орман баяу өседі: сирек көшеттер тоғайға айналғанша талай жыл өтеді — оны өзі үшін емес, кейін осында тұратындар үшін отырғызады. 5. Кейбіреулер: теңізді қайтару мүмкін болмаса, сексеуіл отырғызудың мәні жоқ дейді. Теңізді көшетпен шынымен қайтара алмаймыз — мұны ашық мойындау керек. Бірақ тұзды тоқтатып, бос жатқан табанға тіршілік дарыту адамның қолынан келеді. Дегенмен, менің ойымша, Арал берген басты сабақ басқа нәрседе: кейін өз қателігіңді түзеткеннен гөрі табиғатты алдын ала сақтау әлдеқайда оңай. Асығыста қабылданған шешімнің зардабын ондаған жыл тартуға тура келеді.
Мәтіндегі ақпараттың дұрыс реті: 1) құмды ұстап тұратын ағаштың төзімділігі 2) өзен суы бұрылғандықтан теңіздің шегінуі 3) орман өсірудің ұзақ әрі ауыр еңбегі 4) құрғаған табаннан жел әкелетін зиян
  • A)2, 1, 4, 3
  • B)4, 2, 3, 1
  • C)2, 4, 1, 3
  • D)2, 4, 3, 1
Жауабы мен талдауы

Дұрыс жауап: C

Дұрысы: 2, 4, 1, 3. 1-абзацта өзендердің суы егістікке бұрылғанда теңіздің шегіне бастағаны айтылады (2). 2-абзацта жел құрғаған табаннан тұз бен шаңды ұшырып әкететіні айтылады (4). 3-абзац құрғақшылыққа төзіп, құмды ұстап тұратын сексеуіл туралы (1). 4-абзац көшет отырғызудың қиындығы мен орманның баяу өсуі туралы (3). A (2, 1, 4, 3): сексеуіл туралы бөлік шаңның зиянынан бұрын қойылған. Мәтінде алдымен апат, содан кейін оған қарсы амал айтылады. B (4, 2, 3, 1): шаңның зияны теңіздің шегінуінен бұрын, ал орман отырғызу сексеуілдің қасиеттерінен бұрын қойылған. Бірақ шаң теңіз шегінгеннен кейін ашылған табаннан көтеріледі, ал сексеуілдің қалай отырғызылатыны оның пайдасы түсіндірілгеннен кейін ғана айтылады. D (2, 4, 3, 1): орман отырғызу сексеуілдің қасиеттерінен бұрын қойылған. Мәтінде алдымен ағаштың пайдасы түсіндіріледі, содан кейін ғана оның қалай отырғызылатыны айтылады.

Мәтін

1. Қазақ отбасыларында ежелден балаларды әке жағынан ата-бабаларын жетінші буынға дейін атай білуге үйреткен — «жеті ата». Бала жасынан-ақ әкесін, атасын, арғы атасын және олардан бұрын өмір сүргендерді тізіп бере алатын. Бұл дәстүрдің практикалық мәні де болған: жеті атаға дейінгі туыстар арасында неке қиылмаған, ал ата-бабаны білу осы тыйымды сақтауға көмектескен. 2. Бұрын ауыл мектебінде мұғалім болған атам әр жаз сайын немерелеріне шежіре ағашын сызып беретін. Ол үлкен ватман парағын алып, ең төменгі жағына немерелерінің есімдерін, оның үстіне өз атын, ал одан жоғары әкесінің, атасының және арғы атасының есімдерін жазатын. Әр атаның есімінің қасына қысқа белгі қоятын: «жылқы бақты», «құдық қазды», «балаларды хат танытты». Біз, үш немере, барлық есімді кім бірінші жаттап алады деп таласатынбыз. 3. Бүгінде менің сыныптастарымның көбі тіпті арғы атасының есімін әрең атайды. Шежірені телефондағы қосымшада бір кеште толтыруға болады, бірақ мұндай кесте көбіне есімдер мен даталардың жиынтығы болып қала береді. Оны бір рет ашады да, ұмытып кетеді, өйткені жолдардың артында бірде-бір тірі әңгіме жоқ. 4. Менің ойымша, ата-баба туралы жад тізімге емес, әңгімелерге сүйенеді. Аштық жылы көршілерімен нанын бөліскен арғы атасының есімін бала жаттамай-ақ есінде сақтайды. Мұндай әңгімелер шежірені мақтаныш үшін емес, отбасы мақтан ете алатын істері үшін бағалауға үйретеді. 5. Отбасындағы үлкендер бізбен мәңгі бірге болмайды. Сондықтан әжелер мен аталардан қазірден бастап сұрап-біліп, олардың естеліктерін жазып алып, ескі суреттерді сақтаған жөн. Әйтпесе бір буыннан кейін «жеті атадан» түсіндіріп беретін ешкімі жоқ есімдер ғана қалады.
Мәтіндегі ақпараттың дұрыс реттілігі: 1) атасы немерелері мен ата-бабаларының есімдерін жазған ватман парағы; 2) аштық жылы көршілерімен нанын бөліскен арғы ата мысалы; 3) ата-бабаны жетінші буынға дейін атау дәстүрі; 4) бір рет ашылатын телефон қосымшасындағы шежіре.
  • A)3, 4, 2, 1
  • B)3, 1, 4, 2
  • C)4, 3, 2, 1
  • D)3, 2, 4, 1
Жауабы мен талдауы

Дұрыс жауап: B

Дұрысы B: 1-абзац — ата-бабаны жетінші буынға дейін атау дәстүрі (3); 2-абзац — атасы есімдерді жазған ватман парағы (1); 3-абзац — бір рет ашылып, ұмытылатын қосымшадағы шежіре (4); 4-абзац — аштық жылы нанын бөліскен арғы ата (2). Реті: 3, 1, 4, 2. A қате: қосымша (4) дәстүрден кейін бірден қойылған, ал ватман соңында тұр, дегенмен ата туралы телефоннан бұрын айтылады. C қате: мәтін қосымшадан емес, көне дәстүрді сипаттаудан басталады. D қате: арғы ата мысалы (2) қосымша туралы әңгімеден кейін, 4-абзацта берілген, ал ватман соңында емес, 2-абзацта тұр.

Жиі кететін қателер

  • Тармақтарды мәтінге қарамай, «қалай болуы керек» деген логикамен тізу. Автор мысалдан не өзгенің пікірінен бастауы мүмкін, сондықтан әр тармақты абзацпен салыстыр.
  • Тармақтағы сөздерді мәтіннен дәл іздеу. Мазмұндағанда сөз өзгереді: «ата-аналардың пікірі» мәтінде «көп әке-шеше былай деп санайды» түрінде берілуі мүмкін.
  • Тармақ нөмірін абзац нөмірімен шатастыру. Жауапта абзац нөмірлері емес, мәтіндегі ретпен тізілген тармақ нөмірлері тұрады.
  • Тармақты бір ортақ сөзге қарап абзацпен байланыстыру. «Сексеуіл» сөзі бірнеше абзацта кездеседі; тармақтың не туралы екеніне қара: ағаштың қасиеті туралы ма, әлде оны отырғызу туралы ма.

Тақырып бойынша сұрақтар

Мәтіндегі үзінділердің ретін қалай тез анықтауға болады?
Мәтінді бір рет толық оқып шық, содан кейін әр тармаққа сол мазмұндағы абзацты тауып, нөмірін жаз. Тармақтарды абзац нөмірлерінің өсу ретімен қой — рет осы. Екі тармақ бір абзацтан болса, қай сөйлемнің бұрын тұрғанын салыстыр. Соңында шыққан тізбекті жауап нұсқаларымен тексер.
Тармақ екі абзацқа да келетін сияқты болса, не істеу керек?
Тармақты екі абзацпен де бір сөзге қарап емес, толық салыстыр. Тармақ мәтіннің белгілі бір жеріндегі негізгі мазмұнды береді: дерек, мысал, пікір не қорытынды. Осы мазмұн тура айтылған абзацты таңда. Қалған тармақтарды орналастыру да көмектеседі: олар өз орнын тапқанда, қай абзацтың артық екені әдетте өзінен-өзі белгілі болады.
Осы тақырып бойынша жаттығу

ENTLab теорияны ҰТО спецификациясы негізінде өз сөзімен жазады. Біз ҰТО емеспіз және онымен ешқандай байланысымыз жоқ.