ENTLab
РУСҚазақша
← Барлық тақырып: Оқу сауаттылығы

Оқу сауаттылығы · ҰБТ-ға арналған теория

Абзацтың микротақырыбы және дәйексөз

Микротақырып — мәтіннің жалпы тақырыбының бір бөлігі; әдетте әр микротақырып жеке абзацта ашылады. Мәтінге қойылған тапсырмада ойы дәйексөздің ойымен сәйкес келетін абзацты табу керек.

Осы тақырып бойынша жаттығуТолық қолжетімділік болса — осы тақырып бойынша жаттығу, болмаса — пән бойынша тегін тест.

ҰБТ бұл тақырыптан нені тексереді

Бөлім: Мәтіннің құрылымдық бөліктері

ҰТО спецификациясының тармағы: Абзацтың микротақырыбы

Біздің бағалауымызша, нұсқада бұл тақырып бойынша орта есеппен 1 тапсырма болады (10 тапсырманың ішінде).

Осы пән бойынша ҰБТ 2026 спецификациясы: тақырыптар мен тапсырмалар

Не істей білу керек

  • Мәтіннің әр абзацы не туралы екенін қысқаша айта білу.
  • Дәйексөздегі бейнелі сөздерді тура мағынада түсінбей, оның ойын өз сөзімен жеткізу.
  • Дәйексөздің ойын абзацтардың микротақырыбымен салыстырып, сәйкесін таңдау.

Ең бастысы туралы қысқаша

  • Микротақырып. Бір абзацтың не туралы екені, яғни жалпы тақырыптың бір бөлігі. Оны қысқа атауға болады: «теңіз қалай шегінді», «жұмысшыға да оқу керек».
  • Қайдан іздеу. Микротақырып көбіне абзацтың бірінші не соңғы сөйлемінен көрінеді, қалғандары оны түсіндіреді. Кейде ол тірек сөйлемсіз, бүкіл абзацтың мазмұны арқылы беріледі.
  • Дәйексөздің мәні. Дәйексөзді бейнесіз, қарапайым ойға айналдыр. «Қарт адам дүниеден өткенде, тұтас бір кітапхана өртенеді» — адаммен бірге оның білімі мен жады да кетеді деген сөз.
  • Сөз емес, мағына. Ой сәйкес келуі керек. Ортақ сөздің (ағаш, оқу) болуы абзацтың сәйкес екенін білдірмейді: абзац дәл сол ой туралы ма, соны тексер.
  • Жұмыс реті. Әр абзацтың жанына микротақырыбын жаз, дәйексөздің ойын тұжырымда, сол ой айтылған абзацты тап.

Талдауы бар тапсырмалар

ENTLab тапсырмалар қорынан, ҰТО нұсқаларынан емес. Алдымен өзің шешіп көр, содан кейін талдауын аш.

Мәтін

1. Өткен ғасырдың ортасында Арал теңізі әлемдегі ең ірі көлдердің бірі еді. Оны екі өзен — Әмудария мен Сырдария қоректендіріп тұрды. Бұл өзендердің суы егістік суаруға бұрыла бастағанда, теңіз шегіне бастады. Құрғап қалған табанында жаңа шөл — Аралқұм пайда болды. 2. Құрғаған теңіздің табанын тұз бен ұсақ құм басқан. Жел осы шаңды көтеріп, жүздеген шақырымға ұшырып әкетеді. Тұз егістіктер мен ауылдарға қонады, одан егін де, адамдардың денсаулығы да зардап шегеді. 3. Құмды тоқтата алатын — сексеуіл, шөлдің аласа ағашы. Оның тамыры жер астындағы суға дейін тереңге бойлайды, ал өзі аптапқа, құрғақшылыққа және сортаң топыраққа төзеді. Сексеуіл өскен жерде жел құмды әрең көтереді. Бекіген құмда шөп шығады, соңынан кесірткелер мен құстар келеді. 4. Сексеуілді отырғызу оңай емес. Көшеттерді тәлімбақтарда өсіріп, құмда ылғал сақталып тұрған суық мезгілде отырғызады. Көшеттердің бір бөлігі алғашқы жазда-ақ қурап қалады, сондықтан жұмысты қайталауға тура келеді. Күзде және ерте көктемде орманшыларға еріктілер мен студенттер көмектеседі. Орман баяу өседі: сирек көшеттер тоғайға айналғанша талай жыл өтеді — оны өзі үшін емес, кейін осында тұратындар үшін отырғызады. 5. Кейбіреулер: теңізді қайтару мүмкін болмаса, сексеуіл отырғызудың мәні жоқ дейді. Теңізді көшетпен шынымен қайтара алмаймыз — мұны ашық мойындау керек. Бірақ тұзды тоқтатып, бос жатқан табанға тіршілік дарыту адамның қолынан келеді. Дегенмен, менің ойымша, Арал берген басты сабақ басқа нәрседе: кейін өз қателігіңді түзеткеннен гөрі табиғатты алдын ала сақтау әлдеқайда оңай. Асығыста қабылданған шешімнің зардабын ондаған жыл тартуға тура келеді.
Мәтін мен дәйексөзді (Уоррен Баффет) «Бүгін біреу көлеңкеде отыр, өйткені әлдекім баяғыда ағаш отырғызған» қай абзацтың микротақырыбы біріктіреді?
  • A)3-абзац
  • B)4-абзац
  • C)5-абзац
  • D)2-абзац
Жауабы мен талдауы

Дұрыс жауап: B

Дұрысы: 4-абзац. Дәйексөзде отырғызылған ағаштың игілігін кейін басқа адамдар көретіні айтылады. 4-абзац та осы оймен аяқталады: орман талай жыл өседі және оны «өзі үшін емес, кейін осында тұратындар үшін» отырғызады. 3-абзац (A) да ағаш — сексеуіл туралы, бірақ оның қасиеттері туралы: ол құмды ұстайды және құрғақшылыққа төзеді. Кейін тұратындар туралы онда сөз жоқ. 5-абзац (C) да болашақ туралы, бірақ асығыс шешімнің зардабы туралы, ұрпаққа жасалатын игілік туралы емес. 2-абзац (D) тұз бен шаңның егінге және адамдардың денсаулығына зияны туралы. Оның дәйексөзбен байланысы жоқ.

Мәтін

1. Қазақ отбасыларында ежелден балаларды әке жағынан ата-бабаларын жетінші буынға дейін атай білуге үйреткен — «жеті ата». Бала жасынан-ақ әкесін, атасын, арғы атасын және олардан бұрын өмір сүргендерді тізіп бере алатын. Бұл дәстүрдің практикалық мәні де болған: жеті атаға дейінгі туыстар арасында неке қиылмаған, ал ата-бабаны білу осы тыйымды сақтауға көмектескен. 2. Бұрын ауыл мектебінде мұғалім болған атам әр жаз сайын немерелеріне шежіре ағашын сызып беретін. Ол үлкен ватман парағын алып, ең төменгі жағына немерелерінің есімдерін, оның үстіне өз атын, ал одан жоғары әкесінің, атасының және арғы атасының есімдерін жазатын. Әр атаның есімінің қасына қысқа белгі қоятын: «жылқы бақты», «құдық қазды», «балаларды хат танытты». Біз, үш немере, барлық есімді кім бірінші жаттап алады деп таласатынбыз. 3. Бүгінде менің сыныптастарымның көбі тіпті арғы атасының есімін әрең атайды. Шежірені телефондағы қосымшада бір кеште толтыруға болады, бірақ мұндай кесте көбіне есімдер мен даталардың жиынтығы болып қала береді. Оны бір рет ашады да, ұмытып кетеді, өйткені жолдардың артында бірде-бір тірі әңгіме жоқ. 4. Менің ойымша, ата-баба туралы жад тізімге емес, әңгімелерге сүйенеді. Аштық жылы көршілерімен нанын бөліскен арғы атасының есімін бала жаттамай-ақ есінде сақтайды. Мұндай әңгімелер шежірені мақтаныш үшін емес, отбасы мақтан ете алатын істері үшін бағалауға үйретеді. 5. Отбасындағы үлкендер бізбен мәңгі бірге болмайды. Сондықтан әжелер мен аталардан қазірден бастап сұрап-біліп, олардың естеліктерін жазып алып, ескі суреттерді сақтаған жөн. Әйтпесе бір буыннан кейін «жеті атадан» түсіндіріп беретін ешкімі жоқ есімдер ғана қалады.
Мәтін мен дәйексөзді (Амаду Хампате Ба) «Қарт адам дүниеден өткенде, тұтас бір кітапхана өртенеді» абзацтың микротақырыбы біріктіреді
  • A)4-абзац
  • B)2-абзац
  • C)5-абзац
  • D)3-абзац
Жауабы мен талдауы

Дұрыс жауап: C

Дұрысы C: дәйексөз қарт адам өмірден өткенде оның білгенінің бәрі бірге кететіні туралы. 5-абзац та осы жайында: үлкендер бізбен мәңгі бірге болмайды, сондықтан олардан қазірден бастап сұрап-біліп, естеліктерін жазып алған жөн, әйтпесе «жеті атадан» түсіндіріп беретін ешкімі жоқ есімдер ғана қалады. A қате: 4-абзацта жад тізімге емес, әңгімелерге сүйенетіні айтылады; үлкендердің кетуі туралы сөз жоқ. B қате: 2-абзац — шежіре ағашын сызған ата туралы естелік, онда жоғалту туралы ой жоқ. D қате: 3-абзац тірі әңгімесіз қосымшадағы шежіре туралы; онда білімнің жоғалуы үлкендердің кетуімен байланыстырылмайды.

Жиі кететін қателер

  • Абзацты дәйексөзбен ортақ сөзіне қарап таңдау. Отырғызылған ағаш туралы дәйексөздің ойы — ұрпаққа қамқорлық, ал сексеуілдің қасиеттері туралы абзац мүлде басқа жайында. Ойларды салыстыр.
  • Дәйексөздің бейнесін тура мағынада түсіну. «Қарт адам дүниеден өткенде, тұтас бір кітапхана өртенеді» дегенде сөз өрт туралы емес, адаммен бірге кететін білім туралы болып тұр.
  • Дәйексөздің ойы жай ғана аталып өткен абзацты алу. Бұл ой басты болып тұрған абзацты іздеу керек.
  • Жақын тақырыптарды шатастыру: дәйексөздегі және абзацтағы «болашақ» сөзі әртүрлі мағынада қолданылуы мүмкін — ұрпаққа қамқорлық не асығыс шешімнің зардабы.

Тақырып бойынша сұрақтар

Абзацтың микротақырыбы бүкіл мәтіннің тақырыбынан немен ерекшеленеді?
Тақырып бүкіл мәтінді қамтиды, ал микротақырып — жалпы тақырыптың бір бөлігі; әдетте әр микротақырыпқа жеке абзац арналады. Мысалы, Арал туралы мәтінде бір абзац теңіздің құрғағаны туралы, екіншісі тұздың зияны туралы, үшіншісі сексеуіл туралы. Микротақырыптар бірігіп мәтіннің тақырыбын құрайды, әрқайсысын қысқа атауға болады.
Дәйексөзбен қай абзац байланысты екенін қалай білуге болады?
Алдымен дәйексөзді бейнесіз, қарапайым ой етіп айт, мысалы «өмір бойы оқу керек». Содан кейін әр абзацтың микротақырыбын бір сөйлеммен атап, салыстыр. Басты ойы дәйексөздің ойымен сәйкес келетін абзац дұрыс болады, ұқсас сөз жай ғана кездесетін абзац емес.
Осы тақырып бойынша жаттығу

ENTLab теорияны ҰТО спецификациясы негізінде өз сөзімен жазады. Біз ҰТО емеспіз және онымен ешқандай байланысымыз жоқ.