ENTLab
РУСҚазақша
← Барлық тақырып: Оқу сауаттылығы

Оқу сауаттылығы · ҰБТ-ға арналған теория

Керекті абзацты табу

Абзацтары нөмірленген мәтіннен сұралған нәрсе айтылған немесе сипатталған абзацты табу керек. Ол үшін әр абзацтың не туралы екенін білу маңызды.

Осы тақырып бойынша жаттығуТолық қолжетімділік болса — осы тақырып бойынша жаттығу, болмаса — пән бойынша тегін тест.

ҰБТ бұл тақырыптан нені тексереді

Бөлім: Мәтіннің құрылымдық бөліктері

ҰТО спецификациясының тармағы: Абзацты табу

Біздің бағалауымызша, нұсқада бұл тақырып бойынша орта есеппен 1 тапсырма болады (10 тапсырманың ішінде).

Осы пән бойынша ҰБТ 2026 спецификациясы: тақырыптар мен тапсырмалар

Не істей білу керек

  • Мәтіннің әр абзацы не туралы екенін қысқаша айта білу.
  • Сұрақтағы мәлімет айтылған, сипатталған не түсіндірілген абзацты табу.
  • Басқа сөзбен берілген сұрақ ойын тану және оны көрші абзацтағы ұқсас ойдан ажырату.

Ең бастысы туралы қысқаша

  • Абзац белгісі. Абзацты оқып болған соң, оған 2–3 сөзден тұратын белгі қой: «жұмысшы тапшылығы», «Ерланның оқиғасы». Белгілер арқылы керекті абзац тез табылады.
  • Сұрақтың мағынасы. Сұрақ мәтінді жиі басқаша айтады: «орындар ұзақ толмайды» — бұл «хабарландырулар айлап ілулі тұрады» деген сөз. Сөзді емес, мағынаны ізде.
  • Айтылған, түсіндірілген, сипатталған. «Айтылған» үшін деректің өзі жеткілікті; «түсіндірілген» болса, абзацта себебі не мәні аталады, оған бір сөйлем де жетуі мүмкін; «сипатталған» болса, абзац егжей-тегжейін береді: процесс қалай жүреді, нәрсе қандай болып көрінеді.
  • Ұқсас сөздер. Сұрақтағы сөз бірнеше абзацта кездесуі мүмкін. Дұрысы — сол сөз жай аталған абзац емес, дәл сұралған нәрсе айтылған абзац.
  • Тексеру. Абзацты тапқан соң, одан сұраққа тура жауап беретін сөйлемді тап. Ондай сөйлем болмаса, көрші абзацтарды қара.

Талдауы бар тапсырма

ENTLab тапсырмалар қорынан, ҰТО нұсқаларынан емес. Алдымен өзің шешіп көр, содан кейін талдауын аш.

Мәтін

1. Өткен ғасырдың ортасында Арал теңізі әлемдегі ең ірі көлдердің бірі еді. Оны екі өзен — Әмудария мен Сырдария қоректендіріп тұрды. Бұл өзендердің суы егістік суаруға бұрыла бастағанда, теңіз шегіне бастады. Құрғап қалған табанында жаңа шөл — Аралқұм пайда болды. 2. Құрғаған теңіздің табанын тұз бен ұсақ құм басқан. Жел осы шаңды көтеріп, жүздеген шақырымға ұшырып әкетеді. Тұз егістіктер мен ауылдарға қонады, одан егін де, адамдардың денсаулығы да зардап шегеді. 3. Құмды тоқтата алатын — сексеуіл, шөлдің аласа ағашы. Оның тамыры жер астындағы суға дейін тереңге бойлайды, ал өзі аптапқа, құрғақшылыққа және сортаң топыраққа төзеді. Сексеуіл өскен жерде жел құмды әрең көтереді. Бекіген құмда шөп шығады, соңынан кесірткелер мен құстар келеді. 4. Сексеуілді отырғызу оңай емес. Көшеттерді тәлімбақтарда өсіріп, құмда ылғал сақталып тұрған суық мезгілде отырғызады. Көшеттердің бір бөлігі алғашқы жазда-ақ қурап қалады, сондықтан жұмысты қайталауға тура келеді. Күзде және ерте көктемде орманшыларға еріктілер мен студенттер көмектеседі. Орман баяу өседі: сирек көшеттер тоғайға айналғанша талай жыл өтеді — оны өзі үшін емес, кейін осында тұратындар үшін отырғызады. 5. Кейбіреулер: теңізді қайтару мүмкін болмаса, сексеуіл отырғызудың мәні жоқ дейді. Теңізді көшетпен шынымен қайтара алмаймыз — мұны ашық мойындау керек. Бірақ тұзды тоқтатып, бос жатқан табанға тіршілік дарыту адамның қолынан келеді. Дегенмен, менің ойымша, Арал берген басты сабақ басқа нәрседе: кейін өз қателігіңді түзеткеннен гөрі табиғатты алдын ала сақтау әлдеқайда оңай. Асығыста қабылданған шешімнің зардабын ондаған жыл тартуға тура келеді.
Сексеуіл бекіткен құмда тіршіліктің қалай өзгеретіні қай абзацта сипатталған?
  • A)2-абзац
  • B)3-абзац
  • C)4-абзац
  • D)5-абзац
Жауабы мен талдауы

Дұрыс жауап: B

Дұрысы: 3-абзац. Онда «Бекіген құмда шөп шығады, соңынан кесірткелер мен құстар келеді» делінген. Сексеуілден кейін құмдағы тіршіліктің қалай өзгеретіні дәл осында сипатталған. 2-абзац (A) құрғаған табандағы тұз бен шаң және олардың зияны туралы. Онда сексеуіл аталмайды. 4-абзац (C) көшет отырғызудың қиындығы мен орманның баяу өсуі туралы. Бекіген құмдағы тіршілік жайында онда ештеңе айтылмайды. 5-абзацта (D) тек «бос жатқан табанға тіршілік дарыту адамның қолынан келеді» делінген. Құмдағы тіршіліктің қалай өзгеретіні онда сипатталмайды.

Жиі кететін қателер

  • Абзацты бір сөздің сәйкестігіне қарап таңдау. «Сексеуіл» сөзі бірнеше абзацта бар, ал бекіген құмдағы тіршілік біреуінде ғана сипатталған. Мағынаны салыстыр.
  • Мысал келтірілген абзац пен қорытынды жасалған абзацты шатастыру: кейіпкердің басынан өткені мен автордың сол тақырыптағы пікірі бөлек абзацтарда тұрады. Сұраққа не керек екенін қара: дерек, мысал не автордың ойы.
  • Абзацты қайта оқымай, есте қалғанына қарап таңдау. Жауап бермес бұрын абзацқа оралып, ондағы керекті сөйлемді тап.
  • Жай аталып өткенді сипатталған деп ойлау: ой бір абзацта бір сөйлеммен ғана айтылып, басқа абзацта толық ашылуы мүмкін. Сұрақ сипаттауды талап етсе, тақырып ашылған абзацты ізде.

Тақырып бойынша сұрақтар

Ұзын мәтіннен керекті абзацты қалай тез табуға болады?
Алғаш оқығанда әр абзацқа қысқа белгі қой: ол не туралы екенін екі-үш сөзбен айт. Содан кейін сұрақты да осындай белгіге айналдырып, салыстыр. Әдетте бір-екі абзац сәйкес келеді; соларды қайта оқып, сұраққа тура жауап беретін сөйлемі бар абзацты таңда. Сонда әр нұсқа үшін бүкіл мәтінді қайта оқудың қажеті болмайды.
«Қай абзацта айтылған» мен «қай абзацта түсіндірілген» не «сипатталған» деген сұрақтардың айырмасы неде?
«Айтылған» деген сұрақ деректің өзі, бір сөйлеммен болса да, кездесетін абзацты іздейді. «Түсіндірілген» себепті не мәнді талап етеді: не үшін, неге солай. «Сипатталған» егжей-тегжейді талап етеді: бір нәрсе қалай жүреді не қандай болады. Сондықтан сұрақ түсіндіруді не сипаттауды сұраса, тақырыпты бір сөйлеммен ғана атап өткен абзац жарамауы мүмкін.
Осы тақырып бойынша жаттығу

ENTLab теорияны ҰТО спецификациясы негізінде өз сөзімен жазады. Біз ҰТО емеспіз және онымен ешқандай байланысымыз жоқ.