1867–1868 жылғы реформалар қазақ қоғамын қалай өзгертті?

Реформалар рулық басқаруды аумақтық басқарумен алмастырып, сұлтандарды бұрынғы билігінен айырды. Дала облыстарға, уездерге, болыстар мен ауылдарға бөлінді; болыс басқарушылары мен ауыл старшындары сайланды, бірақ оларды Ресей әкімшілігі бекітті, ал уезді тағайындалған офицер басқарды. Аға сұлтан қызметі жойылды, билер сайланбалы халық судьялары болып қалды.

Уәлиханов, Алтынсарин және Абай көзқарастарының ортақтығы неде?

Үшеуі де ағартушы болды және қазақтың болашағын біліммен байланыстырды. Уәлиханов реформаларды халықтың салт-дәстүрін ескеріп жүргізу керек деді, Алтынсарин зайырлы мектептер ашып, қазақ тілінде оқулықтар жазды, Абай «Қара сөздерінде» надандық пен жалқаулықты сынап, орыс мәдениетінен үйренуге шақырды.

← Барлық тақырып: Қазақстан тарихы

Қазақстан тарихы · ҰБТ-ға арналған теория

XIX ғасырдағы қазақ қоғамы және қоғамдық ой

XIX ғасырдың екінші жартысында дәстүрлі қазақ қоғамы Ресей басқаруына сай өзгеріп жатты, ал даланың озық ойлы адамдары халықтың болашағы туралы толғанды.

Осы тақырып бойынша жаттығуТолық қолжетімділік болса — осы тақырып бойынша жаттығу, болмаса — пән бойынша тегін тест.

ҰБТ бұл тақырыптан нені тексереді

Бөлім: 03 Жаңа заман

ҰТО спецификациясының тармағы: 32 Дәстүрлі қазақ қоғамының трансформациясы. XIX ғасырдың екінші жартысындағы қоғамдық-саяси ойлардың дамуы

Біздің бағалауымызша, бұл тақырып бойынша тапсырма әр нұсқада кездесе бермейді: 20 тапсырманың ішінде орта есеппен біреуден аз.

Осы пән бойынша ҰБТ 2026 спецификациясы: тақырыптар мен тапсырмалар

Не істей білу керек

Дәстүрлі қазақ қоғамының институттары — сұлтандар билігі, билер соты, рулық бөлініс — қалай өзгергенін түсіндіру.
Ш. Уәлихановтың, Ы. Алтынсариннің және Абайдың реформа, білім және халық болашағы туралы көзқарастарын білу.
Ағартушылардың өмірбаянындағы деректерді дәуір оқиғаларымен байланыстыру.

Ең бастысы туралы қысқаша

1867–1868 жылғы реформа. Округтер мен аға сұлтандардың орнына ресейлік офицер басқаратын уездер құрылды; болыстар мен ауылдар рулық емес, аумақтық негізде құрылып, олардың басшылары сайланды.
Билер соты. Билер сайланбалы халық судьясына айналып, істерді әдет-ғұрып құқығы негізінде шешті.
Қоғамдағы өзгерістер. Сұлтандар бұрынғы билігінен айырылып, байлардың ықпалы өсті; кедейленген қазақтар қыстауларда отырықшы болып, жалдамалы жұмысқа шықты.
Ш. Уәлиханов (1835–1865). «Сот реформасы жайындағы жазба» (1864) еңбегінде билер сотын қорғап, реформаны халықтың салт-дәстүрін ескеріп жүргізуді ұсынды; Ф. Достоевскиймен дос болды.
Ы. Алтынсарин (1841–1889). Халықтың болашағын зайырлы білімнен көрді: мектептер ашып, қазақ тілінде оқулықтар жазды.

Талдауы бар тапсырма

ENTLab тапсырмалар қорынан, ҰТО нұсқаларынан емес. Алдымен өзің шешіп көр, содан кейін талдауын аш.

1870 жылдары Абай Құнанбайұлы атқарған қызмет

A)аға сұлтан
B)уез бастығы
C)ауыл старшинасы
D)болыс басқарушысы

Жауабы мен талдауы

Дұрыс жауап: D

Дұрыс жауап — D. 1875–1878 жылдары Абай Қоңыр-Көкше болысының басқарушысы болды — бұл 1867–1868 жылдардағы реформа енгізген сайланбалы қызмет. A — қате: Қарқаралы округінің аға сұлтаны Абайдың әкесі Құнанбай болды, ал бұл қызметті 1867–1868 жылдардағы реформа жойды. B — қате: уез бастығы болып ресейлік офицер тағайындалды. C — қате: ауыл старшинасы ауылды басқарды, бұл болыстан төмен саты.

Жиі кететін қателер

Абайды аға сұлтан деп атайды. Қарқаралы округінің аға сұлтаны оның әкесі Құнанбай болған, ал Абай болыс басқарушысы қызметін атқарды.
1867–1868 жылғы реформа аға сұлтан қызметін сақтады деп ойлайды. Реформа бұл қызметті жойды: округтердің орнына офицер басқаратын уездер құрылып, болыс пен ауыл рулық емес, аумақтық негізде бөлінді.
Басқару сатыларын шатастырады: ең төменгісі — ауыл, одан жоғары — болыс, одан да жоғары — уезд, ал уездер облысқа кіреді.
Достоевскиймен достық пен хат алмасуды Алтынсаринге немесе Абайға телиді. Онымен Омбыда танысып, дос болған — Ш. Уәлиханов.

Тақырып бойынша сұрақтар

1867–1868 жылғы реформалар қазақ қоғамын қалай өзгертті?: Реформалар рулық басқаруды аумақтық басқарумен алмастырып, сұлтандарды бұрынғы билігінен айырды. Дала облыстарға, уездерге, болыстар мен ауылдарға бөлінді; болыс басқарушылары мен ауыл старшындары сайланды, бірақ оларды Ресей әкімшілігі бекітті, ал уезді тағайындалған офицер басқарды. Аға сұлтан қызметі жойылды, билер сайланбалы халық судьялары болып қалды.
Уәлиханов, Алтынсарин және Абай көзқарастарының ортақтығы неде?: Үшеуі де ағартушы болды және қазақтың болашағын біліммен байланыстырды. Уәлиханов реформаларды халықтың салт-дәстүрін ескеріп жүргізу керек деді, Алтынсарин зайырлы мектептер ашып, қазақ тілінде оқулықтар жазды, Абай «Қара сөздерінде» надандық пен жалқаулықты сынап, орыс мәдениетінен үйренуге шақырды.

Осы тақырып бойынша жаттығу

ENTLab теорияны ҰТО спецификациясы негізінде өз сөзімен жазады. Біз ҰТО емеспіз және онымен ешқандай байланысымыз жоқ.