ENTLab
РУСҚазақша
← Барлық тақырып: Қазақстан тарихы

Қазақстан тарихы · ҰБТ-ға арналған теория

XIX ғасыр мен XX ғасыр басындағы Қазақстан мәдениеті

XIX ғасыр мен XX ғасыр басында қазақ даласында мектептер, ғылым және жазба әдебиет қалай пайда болғаны және оның басында кімдер тұрғаны туралы тақырып.

Осы тақырып бойынша жаттығуТолық қолжетімділік болса — осы тақырып бойынша жаттығу, болмаса — пән бойынша тегін тест.

ҰБТ бұл тақырыптан нені тексереді

Бөлім: 03 Жаңа заман

ҰТО спецификациясының тармағы: 51 XIХ ғасыр - XX ғасырдың басындағы Қазақстанның мәдениеті

Біздің бағалауымызша, бұл тақырып бойынша тапсырма әр нұсқада кездесе бермейді: 20 тапсырманың ішінде орта есеппен біреуден аз.

Осы пән бойынша ҰБТ 2026 спецификациясы: тақырыптар мен тапсырмалар

Не істей білу керек

  • Зайырлы, діни және жаңа әдісті оқу орындарын ажыратып, олардың айырмашылығын білу.
  • Ш. Уәлихановтың, Ы. Алтынсариннің, Абайдың еңбектері мен даталарын, Жәңгір ханның ағарту ісіндегі қызметін білу.
  • Күйлерді, қазақ тақырыбындағы суреттерді және тарихи еңбектерді авторларымен сәйкестендіру.

Ең бастысы туралы қысқаша

  • Жәңгір хан. 1841 жылы Бөкей ордасының орталығы Хан Ордасында мектеп ашты, онда зайырлы пәндер де оқытылды.
  • Оқу орындарының түрлері. Мұсылман мектебі мен медресе — діни, орыс-қазақ мектептері — зайырлы; жәдидтік мектептер дыбыстық әдіспен оқытып, зайырлы пәндер енгізді.
  • Ш. Уәлиханов. Шығыстанушы ғалым, «Жоңғария очерктерінің» авторы; 1858–1859 жылдары Қашғарға барып, Алтышаһар туралы жеке еңбек жазды.
  • Ы. Алтынсарин. 1864 жылы Торғайда мектеп ашты, 1879 жылы «Қазақ хрестоматиясын» шығарды.
  • Абай. Қазақ жазба әдебиетінің негізін салушы, «Қара сөздердің» авторы; Пушкин мен Лермонтовты аударды.
  • Музыка мен бейнелеу өнері. «Сарыарқа» мен «Адай» — Құрманғазының күйлері, «Жігер» — Дәулеткерейдің күйі; қазақ өмірін Т. Шевченко мен Н. Хлудов бейнеледі.
  • Тарихи еңбектер. Шәкәрім — «Түрік, қырғыз-қазақ һәм хандар шежіресі» (1911), Құрбанғали Халид — «Тауарих хамса».

Талдауы бар тапсырма

ENTLab тапсырмалар қорынан, ҰТО нұсқаларынан емес. Алдымен өзің шешіп көр, содан кейін талдауын аш.

Хронологиялық ретпен орналастырыңыз: 1) Ы. Алтынсариннің «Қазақ хрестоматиясының» жарық көруі 2) Ш. Уәлихановтың Қашғарға сапары 3) Ш. Құдайбердіұлының «Түрік, қырғыз-қазақ һәм хандар шежіресі» еңбегінің жарық көруі 4) Ы. Алтынсариннің Торғайда алғашқы мектеп ашуы
  • A)2, 1, 4, 3
  • B)1, 2, 4, 3
  • C)2, 4, 1, 3
  • D)2, 1, 3, 4
Жауабы мен талдауы

Дұрыс жауап: C

Оқиғалар реті: 2) Ш. Уәлихановтың Қашғарға сапары — 1858–1859 жылдар; 4) Ы. Алтынсариннің Торғайда алғашқы мектеп ашуы — 1864 жыл; 1) «Қазақ хрестоматиясының» жарық көруі — 1879 жыл; 3) Ш. Құдайбердіұлының «Түрік, қырғыз-қазақ һәм хандар шежіресі» еңбегінің жарық көруі — 1911 жыл. Нәтиже: 2, 4, 1, 3. Қате нұсқалар: 2, 1, 4, 3 — хрестоматия алғашқы мектептен бұрын қойылған, ал Алтынсарин алдымен мектеп ашып, хрестоматияны 15 жылдан кейін шығарды; 1, 2, 4, 3 — хрестоматия бәрінен бұрын, Қашғар сапарынан да ерте қойылған; 2, 1, 3, 4 — алғашқы мектеп ең соңына, ХХ ғасыр басындағы Шәкәрім еңбегінен кейін қойылған.

Жиі кететін қателер

  • «Қазақ хрестоматиясын» Торғайдағы мектептен бұрын қояды. Алдымен мектеп ашылды (1864), хрестоматия 15 жылдан кейін (1879) шықты.
  • XIX ғасырдағы орыс деректеріндегі «қырғыздарды» бүгінгі қырғыздармен шатастырады. Ол кезде қазақтарды көбіне осылай атаған: Алтынсариннің хрестоматиясы түпнұсқада «Қырғыз хрестоматиясы» деп аталса да, қазақтарға арналған.
  • Жәдидтік мектептерді таза діни оқу орны деп санайды. Онда дін сабағы сақталды, бірақ оқу дыбыстық әдіспен жүргізіліп, зайырлы пәндер де енгізілді.

Тақырып бойынша сұрақтар

Шоқан Уәлиханов немен танымал?
Шоқан Уәлиханов (1835–1865) — тұңғыш қазақ шығыстанушы ғалымы, Абылай ханның шөбересі, орыс армиясының офицері. 1858–1859 жылдары ол саудагер кейпінде Қашғарға барып, сол өлкені сипаттады, «Жоңғария очерктерін» жазды, ауыз әдебиетін жинап, Орталық Азия халықтарының тарихын зерттеді. Ф. Достоевскиймен дос болған. Ол небәрі отыз жылдай ғұмыр кешті.
Ыбырай Алтынсарин қазақтардың білім алуы үшін не істеді?
Ыбырай Алтынсарин (1841–1889) 1864 жылы Торғайда қазақ балаларына арналған мектеп ашты. Кейін Торғай облысы мектептерінің инспекторы болып, жаңа зайырлы училищелер, соның ішінде қыздарға арналған мектеп ашуға күш салды. Ол «Қазақ хрестоматиясын» (1879) және қазақтарға орыс тілін үйрететін оқулық жазып, білімді халық дамуының басты жолы деп санады.
Осы тақырып бойынша жаттығу

ENTLab теорияны ҰТО спецификациясы негізінде өз сөзімен жазады. Біз ҰТО емеспіз және онымен ешқандай байланысымыз жоқ.