Жыраудың ақыннан айырмашылығы неде?

Жырау тек ақын емес, ханның кеңесшісі де болған, кеңестер мен жорықтарға қатысқан. Толғауларында ел тағдырын толғап, билеушіге ақыл айтып, халықты бірлікке үндеген. Ал ақын деп ең алдымен айтысқа түсетін суырыпсалма өлеңшіні атаған.

XVIII ғасырда қай жыраулар өмір сүрді?

Жоңғарларға қарсы күрес жылдарында Абылай ханның ең жақын кеңесшісі Бұқар Қалқаманұлы, жырау әрі батыр Ақтамберді Сарыұлы, Бөгенбай батырдың қазасына толғау шығарған Үмбетей Тілеуұлы және Тәтіқара жырлады. Асан Қайғы, Қазтуған, Шалкиіз бұлардан ертерек, XV–XVI ғасырларда, ал Жиембет XVII ғасырда өмір сүрген.

← Барлық тақырып: Қазақстан тарихы

Қазақстан тарихы · ҰБТ-ға арналған теория

XVI–XVIII ғасырлардағы қазақ мәдениеті

Қай жырау қай ханның тұсында өмір сүрді, Қазақ хандығы туралы қандай еңбектер жазылды, халықтың қолданбалы өнері немен ерекшеленді — тақырып осы туралы.

Осы тақырып бойынша жаттығуТолық қолжетімділік болса — осы тақырып бойынша жаттығу, болмаса — пән бойынша тегін тест.

ҰБТ бұл тақырыптан нені тексереді

Бөлім: 02 Орта ғасыр кезеңі

ҰТО спецификациясының тармағы: 50 XVI - XVII ғасырлардағы мәдениет

Біздің бағалауымызша, бұл тақырып бойынша тапсырма әр нұсқада кездесе бермейді: 20 тапсырманың ішінде орта есеппен біреуден аз.

Осы пән бойынша ҰБТ 2026 спецификациясы: тақырыптар мен тапсырмалар

Не істей білу керек

XV–XVIII ғасырлар жырауларын ажыратып, әрқайсысын өз дәуірімен және ханымен байланыстыру
XVI–XVIII ғасырлар тарихы бойынша жазба және ауызша қазақ деректерін білу
Қазақтардың қолданбалы өнерінің түрлері мен музыкалық аспаптарын ажырату
XVIII ғасыр жырауларының толғауларында неге бірлікке шақыру үні естілетінін түсіндіру

Ең бастысы туралы қысқаша

Жырау. Ақын, көбіне билеушінің (хан не бидің) кеңесшісі болған, толғауларында халықты бірлікке шақырған. XV–XVI ғғ.: Асан Қайғы (Жәнібек хан тұсында), Қазтуған, Шалкиіз, Доспамбет.
XVII–XVIII ғасырлар. Жиембет — Есім ханның замандасы. Бұқар Қалқаманұлы — Абылайдың кеңесшісі; Ақтамберді, Үмбетей, Тәтіқара жоңғарларға қарсы күресті жырлады.
Деректер. Мұхаммед Хайдар Дулатидің «Тарих-и Рашиди» (XVI ғ.) және Қадырғали Жалайыридің «Жами ат-тауарих» (XVII ғ. басы; Рашид ад-Диннің XIV ғ. аттас еңбегімен шатастырма) еңбектері; XVIII ғасыр туралы толғау, шежіре, аңыздар да сыр шертеді.
Киіз бұйымдар. Текемет жүнді басу арқылы жасалады, өрнегі киізге басылып түседі; сырмақ түрлі түсті киіз қиындыларынан тігіледі; тұскиіз — қабырғаға ілінетін кестелі кілем.
Аспаптар. Домбыра — ішекті шертпелі, қобыз — ысқышпен тартылатын, сыбызғы — үрмелі аспап, асатаяқ — металл сылдырмақтары бар ұрмалы-шулы аспап (таяқ).

Талдауы бар тапсырмалар

ENTLab тапсырмалар қорынан, ҰТО нұсқаларынан емес. Алдымен өзің шешіп көр, содан кейін талдауын аш.

Абылай ханның ең жақын кеңесшісі болып, толғауларында қазақты бірлікке шақырған жырау кім?

A)Асан Қайғы
B)Шалкиіз
C)Бұқар
D)Жиембет

Жауабы мен талдауы

Дұрыс жауап: C

Дұрыс жауап — C. Бұқар жырау Қалқаманұлы — XVIII ғасырдың жырауы, Абылай ханның ең жақын кеңесшісі. Оның толғаулары ханға да, халыққа да тікелей арналып, қазақты сыртқы жауға қарсы бірлікке шақырады. A нұсқасы: Асан Қайғы — XV ғасырдың жырауы, Қазақ хандығы құрылған кезеңдегі Жәнібек ханның кеңесшісі, Абылайдан үш ғасыр бұрын өмір сүрген; оқушы әр ханның кеңесшілерін шатастырады. B нұсқасы: Шалкиіз XV–XVI ғасырларда өмір сүріп, ноғайлы Темір биге қызмет етті, XVIII ғасырдағы қазақ ханына емес. D нұсқасы: Жиембет те кеңесші жырау болған, бірақ XVII ғасырда, Есім хан тұсында — оқушы әр дәуірдегі екі хан кеңесшісін шатастырады.

Дұрыс тұжырымдарды анықтаңыз: I. «Тарих-и Рашидиді» Мұхаммед Хайдар Дулати жазған. II. Жиембет жырау Абылай ханның замандасы болған. III. Текемет — басу арқылы жасалатын өрнекті киіз кілем. IV. Асатаяқ — ішекті шертпелі музыкалық аспап.

A)I, II
B)I, III
C)II, IV
D)III, IV

Жауабы мен талдауы

Дұрыс жауап: B

I — дұрыс: «Тарих-и Рашидиді» XVI ғасырда Мұхаммед Хайдар Дулати жазған. II — қате: Жиембет XVII ғасырда өмір сүріп, Есім ханның замандасы болған, ал Абылай XVIII ғасырда билік құрған. III — дұрыс: текемет жүнді басу арқылы жасалады, өрнек киізге басылып түседі. IV — қате: асатаяқ — ұрмалы-сылдырлақ аспап, металл сылдырмақтары бар таяқ, оның ішегі жоқ. Дұрысы — I және III. A нұсқасы қате II-ні алады, C — II мен IV-ті, D — IV-ті.

Жиі кететін қателер

Жыраулардың дәуірін шатастыру. Әрқайсысын ханымен байланыстырып есте сақта: Асан Қайғы — Жәнібек (XV ғ.), Жиембет — Есім (XVII ғ.), Бұқар — Абылай (XVIII ғ.).
Асатаяқты ішекті аспап деп ойлау. Оның ішегі жоқ: бұл — металл сылдырмақтары бар таяқ, дыбысы соққы мен сылдырдан шығады.
Текемет пен сырмақты шатастыру: текемет басылады, өрнегі киіздің өзіне түседі, ал сырмақ түрлі түсті киіз қиындыларынан тігіледі.
«Тарих-и Рашидиді» XVIII ғасырға жатқызу немесе басқа авторға телу. Бұл — XVI ғасырда Мұхаммед Хайдар Дулати жазған еңбек.

Тақырып бойынша сұрақтар

Жыраудың ақыннан айырмашылығы неде?: Жырау тек ақын емес, ханның кеңесшісі де болған, кеңестер мен жорықтарға қатысқан. Толғауларында ел тағдырын толғап, билеушіге ақыл айтып, халықты бірлікке үндеген. Ал ақын деп ең алдымен айтысқа түсетін суырыпсалма өлеңшіні атаған.
XVIII ғасырда қай жыраулар өмір сүрді?: Жоңғарларға қарсы күрес жылдарында Абылай ханның ең жақын кеңесшісі Бұқар Қалқаманұлы, жырау әрі батыр Ақтамберді Сарыұлы, Бөгенбай батырдың қазасына толғау шығарған Үмбетей Тілеуұлы және Тәтіқара жырлады. Асан Қайғы, Қазтуған, Шалкиіз бұлардан ертерек, XV–XVI ғасырларда, ал Жиембет XVII ғасырда өмір сүрген.

Осы тақырып бойынша жаттығу

ENTLab теорияны ҰТО спецификациясы негізінде өз сөзімен жазады. Біз ҰТО емеспіз және онымен ешқандай байланысымыз жоқ.