«Жеті жарғы» дегеніміз не?

Бұл — Тәуке хан тұсында қазақтың әдет-ғұрып құқығы негізінде жасалған заңдар жинағы, оны Күлтөбеде үш жүздің билері талқылаған. Жинақта құн (кісі өлімі не жарақат үшін төленетін өтем), жер дауы, отбасы, әскери міндет пен сот туралы нормалар болған. Жарғы қанды кекті шектеп, хан билігін нығайтты, ортақ заңдар арқылы үш жүзді ұйыстырды.

Төле, Қазыбек және Әйтеке билер кімдер?

Бұлар — Тәуке хан заманында даналығымен, шешендігімен танылған билер. Төле би Ұлы жүздің, Қазыбек би Орта жүздің, Әйтеке би Кіші жүздің өкілі болған. Олар ханмен бірге «Жеті жарғыны» жасауға қатысып, рулар арасындағы дауларды шешкен.

← Барлық тақырып: Қазақстан тарихы

Қазақстан тарихы · ҰБТ-ға арналған теория

Тәуке хан және «Жеті жарғы»

Тәуке хан тұсында үш жүздің әдет-ғұрып құқығы бір жинаққа қалай түскенін және қоғамда билердің рөлі қандай болғанын қарастырамыз.

Осы тақырып бойынша жаттығуТолық қолжетімділік болса — осы тақырып бойынша жаттығу, болмаса — пән бойынша тегін тест.

ҰБТ бұл тақырыптан нені тексереді

Бөлім: 03 Жаңа заман

ҰТО спецификациясының тармағы: 17 Тәуке хан тұсындағы қазақтардың қоғамдық-құқықтық жүйесі. Тәуке ханның билігі. «Жеті жарғы». Қазақтың ұлы билері

Біздің бағалауымызша, бұл тақырып бойынша тапсырма әр нұсқада кездесе бермейді: 20 тапсырманың ішінде орта есеппен біреуден аз.

Осы пән бойынша ҰБТ 2026 спецификациясы: тақырыптар мен тапсырмалар

Не істей білу керек

Тәуке ханның билік жылдарын және оның тұсындағы басты оқиғаларды білу
«Жеті жарғы» заңдар жинағының мазмұны мен маңызын түсіндіру
Қазақтың ұлы билерін және олар өкілі болған жүздерді атау
«Жеті жарғыны» Қасым хан мен Есім ханның заң жинақтарынан ажырату

Ең бастысы туралы қысқаша

Тәуке хан. 1680–1715/1718 жылдары билік құрды, ордасы — Түркістан. Жоңғар билеушісі Қалдан Бошоқтының жорықтарына қарсы тұрды, Ресейге елшілер жіберді.
«Жеті жарғы». Күлтөбеде үш жүздің билері қатысып қабылдаған әдет-ғұрып құқығының жинағы. Атауы «жеті ереже» дегенді білдіреді, хан атымен аталмаған.
Құн. Кісі өлімі не жарақат үшін малмен төленетін өтем. Қанды кекті құнмен алмастыруға болатындықтан, кек шектелді.
Билер соты. Дауды билер әдет-ғұрыпқа сүйеніп, ауызша, шешендікпен шешті; үш жүздің билері хан жанындағы кеңеске жиналды.
Ұлы билер. Төле би — Ұлы жүз, Қазыбек би — Орта жүз, Әйтеке би — Кіші жүз.
Үш заң жинағы. «Қасым ханның қасқа жолы», «Есім ханның ескі жолы» және Тәуке ханның «Жеті жарғысы».

Талдауы бар тапсырмалар

ENTLab тапсырмалар қорынан, ҰТО нұсқаларынан емес. Алдымен өзің шешіп көр, содан кейін талдауын аш.

«Жеті жарғы» қабылдануының салдарына ЖАТПАЙДЫ

A)хан билігінің нығаюы
B)билер сотының жойылуы
C)қанды кектің шектелуі
D)үш жүздің ұйысуы

Жауабы мен талдауы

Дұрыс жауап: B

Тәуке хан тұсында билер соты жойылған жоқ, керісінше «Жеті жарғы» оны бекітті: дауды билер шешті, үш жүздің билері хан жанында кеңеске жиналды. Сондықтан дұрыс жауап — B. A — жарғы барлығына ортақ құқық нормаларын беріп, хан билігін нығайтты. C — қанды кекті құн төлеумен алмастыруға болатын, яғни ол шектелді. D — үш жүзге ортақ заңдар олардың ұйысуына ықпал етті.

Тәуке ханның сыртқы саясаты туралы дұрыс тұжырымдарды анықтаңыз: I. Тәуке ханға жоңғар билеушісі Қалдан Бошоқтының жорықтарына тойтарыс беруге тура келді. II. Жоңғарлардан қорғаныс іздеп, Тәуке хан Цин империясына тәуелділікті мойындады. III. Тәуке хан Ресей патшасы I Петрге елшіліктер жіберді. IV. Қазақтардың Аңырақай шайқасындағы жеңісі Тәуке ханның билігі жылдарына тұс келді.

A)I, III
B)II, IV
C)I, II
D)III, IV

Жауабы мен талдауы

Дұрыс жауап: A

I және III дұрыс, бұл — A нұсқасы. Әр тұжырым түрлі оқиғалардың уақытын Тәуке ханның билік жылдарымен салыстыру арқылы тексеріледі. I дұрыс: жоңғар билеушісі Қалдан Бошоқтының қазақ жеріне жорықтары 1680 жылдарға, яғни Тәуке билігі кезіне тұс келді. III дұрыс: I Петр 1682 жылы патша болды, ал Тәуке Ресейге елшіліктер жіберіп, оның үкіметімен келіссөз жүргізді. II қате: Тәуке Цин империясына тәуелділікті мойындамаған. Қазақтардың Цин империясымен байланысы тек 1750 жылдары Жоңғарияны Цин әскерлері талқандағаннан кейін, Абылай тұсында басталды. IV қате: Аңырақай шайқасы шамамен 1730 жылы, Тәуке қайтыс болғаннан кейін болды. B нұсқасы (II, IV) екі қате тұжырымнан құралған. C нұсқасында (I, II) қате II, ал D нұсқасында (III, IV) қате IV бар.

Жиі кететін қателер

Үш заң жинағын шатастыру. Жұптарын есте сақта: Қасым — «Қасқа жолы», Есім — «Ескі жолы», Тәуке — «Жеті жарғы».
«Жеті жарғы» билер сотын жойды деп ойлау. Керісінше, жарғы оны бекітті: дауды бұрынғыша билер шешті.
Билер мен жүздерді шатастыру: Төле би — Ұлы жүз, Қазыбек би — Орта жүз, Әйтеке би — Кіші жүз.
Аңырақай шайқасын Тәуке тұсына жатқызу. Шайқас 1729/1730 жылы, Тәуке қайтыс болғаннан кейін өтті.

Тақырып бойынша сұрақтар

«Жеті жарғы» дегеніміз не?: Бұл — Тәуке хан тұсында қазақтың әдет-ғұрып құқығы негізінде жасалған заңдар жинағы, оны Күлтөбеде үш жүздің билері талқылаған. Жинақта құн (кісі өлімі не жарақат үшін төленетін өтем), жер дауы, отбасы, әскери міндет пен сот туралы нормалар болған. Жарғы қанды кекті шектеп, хан билігін нығайтты, ортақ заңдар арқылы үш жүзді ұйыстырды.
Төле, Қазыбек және Әйтеке билер кімдер?: Бұлар — Тәуке хан заманында даналығымен, шешендігімен танылған билер. Төле би Ұлы жүздің, Қазыбек би Орта жүздің, Әйтеке би Кіші жүздің өкілі болған. Олар ханмен бірге «Жеті жарғыны» жасауға қатысып, рулар арасындағы дауларды шешкен.

Осы тақырып бойынша жаттығу

ENTLab теорияны ҰТО спецификациясы негізінде өз сөзімен жазады. Біз ҰТО емеспіз және онымен ешқандай байланысымыз жоқ.