«Ақ сүйек» пен «қара сүйекке» кімдер жатты?

«Ақ сүйекке» Шыңғыс ханның ұрпақтары — төрелер (сұлтандар солардан шыққан, хан солардың ішінен сайланған) және ислам таратқан араб уағызшыларының ұрпағы саналған қожалар жатты. «Қара сүйек» — қалған халық: қатардағы малшы шаруалар, сондай-ақ ақылымен, шешендігімен немесе ерлігімен танылған билер мен батырлар.

Қазақ хандығында қандай салықтар болды?

Зекет — малмен алынатын салық, малдың қырықтан бір бөлігі. Ұшыр — егіннің оннан бір бөлігі, оны егіншілер төлеген. Бұдан бөлек күзде ханға қысқы сойысқа соғым әкелінген.

← Барлық тақырып: Қазақстан тарихы

Қазақстан тарихы · ҰБТ-ға арналған теория

Қазақ хандығының құрылымы мен қоғамы

Хандықты кім басқарды, қазақ қоғамы қандай топтарға бөлінді, көшпелі малшылар мен егіншілер немен күн көрді — тақырып осы туралы.

Осы тақырып бойынша жаттығуТолық қолжетімділік болса — осы тақырып бойынша жаттығу, болмаса — пән бойынша тегін тест.

ҰБТ бұл тақырыптан нені тексереді

Бөлім: 03 Жаңа заман

ҰТО спецификациясының тармағы: 18 Қазақ хандығының мемлекеттік-әкімшілік құрылымы

Біздің бағалауымызша, бұл тақырып бойынша тапсырма әр нұсқада кездесе бермейді: 20 тапсырманың ішінде орта есеппен біреуден аз.

Осы пән бойынша ҰБТ 2026 спецификациясы: тақырыптар мен тапсырмалар

Не істей білу керек

Қазақ хандығындағы билік құрылымын сипаттау: хан, сұлтандар, билер, батырлар
Қазақ қоғамының әлеуметтік топтарын және олардың шығу тегін ажырату
Салық түрлерін және қазақтардың дәстүрлі шаруашылығының негізін білу

Ең бастысы туралы қысқаша

Хан. Шыңғыс ханның ұрпағынан шыққан мемлекет басшысы; оны игі жақсылар жиналып сайлап, ақ киізге көтерген. Маңызды істер құрылтайда шешілді.
Басқару. Сұлтандар ұлыстарды басқарды, билер сот билігін атқарып, ру істерін жүргізді, батырлар жасақты бастады. Хандық Ұлы, Орта және Кіші жүзге бөлінді.
Ақ сүйек. «Ақ сүйекке» екі топ жатты: төрелер (Шыңғыс ханның ұрпақтары) және қожалар (ислам таратқан араб уағызшыларының ұрпақтары).
Қара сүйек. Шаруалар (қатардағы малшылар), билер, батырлар. Төлеңгіттер — хан мен сұлтандардың қызметшілері мен жасақшылары, ақ сүйекке жатпаған.
Салықтар. Зекет — малдың қырықтан бір бөлігі, ұшыр — егіннің оннан бір бөлігі, соғым — ханға қысқы сойысқа берілетін мал.
Шаруашылық. Негізі — жайылымды маусым бойынша ауыстыратын көшпелі мал шаруашылығы; арықпен суарылатын егіншілік Сырдария мен Талас алқаптарында дамыды.

Талдауы бар тапсырма

ENTLab тапсырмалар қорынан, ҰТО нұсқаларынан емес. Алдымен өзің шешіп көр, содан кейін талдауын аш.

Қазақ хандығының шаруашылығы мен қоғамы туралы дұрыс тұжырымдарды анықтаңыз: I. Қазақтардың басым бөлігінің негізгі кәсібі көшпелі мал шаруашылығы болды. II. Төлеңгіттер «ақ сүйек» тобына жатты. III. Егіншілік Сырдария мен Талас алқаптарында дамыды. IV. Қожалар өз тегін Шыңғыс ханнан таратты.

A)I, IV
B)II, III
C)I, III
D)II, IV

Жауабы мен талдауы

Дұрыс жауап: C

I — дұрыс: қазақтардың басым бөлігінің шаруашылығының негізі көшпелі мал шаруашылығы болды. II — қате: төлеңгіттер хан мен сұлтандардың қызметшілері мен жасақшылары болды, «ақ сүйекке» жатпады; «ақ сүйекке» төрелер мен қожалар жатты. III — дұрыс: егіншілік Сырдария мен Талас алқаптарындағы оазистерде дамыды. IV — қате: тегін Шыңғыс ханнан төрелер таратты, ал қожалар ислам таратушы араб уағызшыларының ұрпағы саналды. Дұрыс тұжырымдар — I және III. «I, IV» және «II, IV» нұсқаларында қожалар мен төрелер шатастырылған, ал «II, III» және «II, IV» нұсқаларында төлеңгіттер қате «ақ сүйекке» жатқызылған.

Жиі кететін қателер

Төлеңгіттерді «ақ сүйекке» жатқызу. Олар хан мен сұлтандарға қызмет еткенімен, «ақ сүйекті» төрелер мен қожалар құраған.
Төрелер мен қожалардың тегін шатастыру: Шыңғыс ханнан төрелер тараған, ал қожалар араб уағызшыларының ұрпағы саналған.
Зекет пен ұшырды шатастыру: зекет малмен алынған (малдың қырықтан бір бөлігі), ұшыр — егіннен (оннан бір бөлігі).
Қазақтар егін мүлде екпеген деп ойлау. Сырдария мен Талас алқаптарында жер жыртып, арық қазған.

Тақырып бойынша сұрақтар

«Ақ сүйек» пен «қара сүйекке» кімдер жатты?: «Ақ сүйекке» Шыңғыс ханның ұрпақтары — төрелер (сұлтандар солардан шыққан, хан солардың ішінен сайланған) және ислам таратқан араб уағызшыларының ұрпағы саналған қожалар жатты. «Қара сүйек» — қалған халық: қатардағы малшы шаруалар, сондай-ақ ақылымен, шешендігімен немесе ерлігімен танылған билер мен батырлар.
Қазақ хандығында қандай салықтар болды?: Зекет — малмен алынатын салық, малдың қырықтан бір бөлігі. Ұшыр — егіннің оннан бір бөлігі, оны егіншілер төлеген. Бұдан бөлек күзде ханға қысқы сойысқа соғым әкелінген.

Осы тақырып бойынша жаттығу

ENTLab теорияны ҰТО спецификациясы негізінде өз сөзімен жазады. Біз ҰТО емеспіз және онымен ешқандай байланысымыз жоқ.