«Ақтабан шұбырынды» деген не?

1723 жылы жоңғарлардың тұтқиыл шабуылынан басталған ұлы апат жылдары осылай аталады. Жоңғарлар Түркістан, Сайрам, Ташкент секілді оңтүстік қалаларды басып алды, көп адам мен мал қырылды. Әбден қалжыраған халық батысқа және оңтүстікке ауа көшті. Осы апат үш жүзді күш біріктіруге итермеледі.

Қазақтар Аңырақайдағы жеңісті неге бекіте алмады?

Шайқастан кейін көп ұзамай Болат хан қайтыс болып, жоғарғы билік үшін талас басталды. Хан болып Әбілмәмбет сайланды, ал таққа үміттенген Әбілқайыр әскерімен кетіп қалды. Біртұтас жасақ ыдырады, ал 1730-жылдардың соңында Жоңғария Цин империясымен бітім жасаған соң, 1740-жылдары Қалдан Серен әскерлері қазақ жеріне қайта шабуыл жасады.

← Барлық тақырып: Қазақстан тарихы

Қазақстан тарихы · ҰБТ-ға арналған теория

XVIII ғасырдағы қазақ-жоңғар соғыстары

XVIII ғасырда Қазақ хандығы бастан кешкен ең ауыр сынақ — жоңғар шапқыншылығы, үш жүздің бірігуі және жаумен болған басты шайқастар туралы тақырып.

Осы тақырып бойынша жаттығуТолық қолжетімділік болса — осы тақырып бойынша жаттығу, болмаса — пән бойынша тегін тест.

ҰБТ бұл тақырыптан нені тексереді

Бөлім: 03 Жаңа заман

ҰТО спецификациясының тармағы: 19 XVIII ғасырдың басындағы Қазақстан: сыртқы және ішкі саяси жағдай

Біздің бағалауымызша, бұл тақырып бойынша тапсырма әр нұсқада кездесе бермейді: 20 тапсырманың ішінде орта есеппен біреуден аз.

Осы пән бойынша ҰБТ 2026 спецификациясы: тақырыптар мен тапсырмалар

Не істей білу керек

XVIII ғасыр басындағы Қазақ хандығының сыртқы және ішкі жағдайын, Жоңғариядан төнген қауіпті түсіндіре алу.
«Ақтабан шұбырындының» себептері мен салдарын, Қарақұм мен Ордабасы құрылтайларының маңызын білу.
Бұланты және Аңырақай шайқастарының даталары мен нәтижелерін, батырлар мен билердің есімдерін атай алу.
1730–1740-жылдары жоңғарлармен болған соғыстарға сипаттама бере алу.

Ең бастысы туралы қысқаша

Жоңғар хандығы. Ойраттардың мемлекеті, қазақтар оларды қалмақ деп атаған. Билеушісі қоңтайшы (хунтайджи) атағын иеленген.
1723 жыл. Жоңғарлардың тұтқиыл шабуылынан «Ақтабан шұбырынды» басталды. Түркістан, Сайрам, Ташкент жау қолына өтті, халық батысқа және оңтүстікке ауа көшті.
Құрылтайлар. Қарақұмда (1710) жоңғарларға бірге тойтарыс беру шешіліп, жасақты Бөгенбай батыр басқарды. Ордабасыда (1726) үш жүз ортақ әскер құрып, қолбасшы етіп Әбілқайырды сайлады.
Бұланты мен Аңырақай. Бұланты шайқасы (1726/1728) қазақтардың жеңісімен аяқталды, шайқас болған жер «Қалмаққырылған» деп аталып кетті. Аңырақай шайқасы (1729/1730) — қазақтардың тағы бір ірі жеңісі.
Аңырақайдан кейін. Болат хан қайтыс болып, тақ таласында Әбілқайыр әскерін алып кетті, жасақ ыдырады. 1740-жылдары Қалдан Серен қазақ даласына қайта басып кірді.

Талдауы бар тапсырма

ENTLab тапсырмалар қорынан, ҰТО нұсқаларынан емес. Алдымен өзің шешіп көр, содан кейін талдауын аш.

Аңыз бойынша, Қазыбек би елші болып барып, билеушіге былай деген: «Біз қазақ деген мал баққан елміз, ешкімге соқтықпай жай жатқан елміз… Сен қалмақ та, біз қазақ, қарпысқалы келгенбіз. Сен темір де, біз көмір, еріткелі келгенбіз». Сөз арналған билеушінің атағы —

A)богдыхан
B)әмір
C)сұлтан
D)қоңтайшы

Жауабы мен талдауы

Дұрыс жауап: D

Елші билеушіге «сен қалмақсың» деп тіл қатады. Қазақтар жоңғарларды қалмақ деп атаған. Аңыз бойынша, Қазыбек би жоңғар билеушісінің ордасына елші болып барған. Жоңғар хандығының билеушілері қоңтайшы атағын алып жүрген. Жауабы: қоңтайшы. Богдыхан — Цин империясы императорының атағы, жоңғар билеушісінікі емес. Әмір — Орта Азиядағы мұсылман билеушілерінің, мысалы, бұхар билеушілерінің атағы. Қазақтар оларды қалмақ деп атамаған. Сұлтан — қазақтарда Шыңғыс ханның ұрпақтары төрелердің атағы, яғни қазақ ақсүйектерінікі, қалмақ билеушісінікі емес.

Жиі кететін қателер

Аңырақайдан кейін шабуылдар тоқтады деп ойлау. 1740-жылдары жоңғарлар қайта басып кірді, қауіп Цин империясы 1750-жылдары Жоңғар хандығын талқандаған соң сейілді.
Құрылтайларды шатастыру: Қарақұмда (1710) жоңғарларға бірге тойтарыс беру шешіліп, жасақты Бөгенбай батыр басқарды, ал Ордабасыда (1726) үш жүз ортақ әскер құрып, бас қолбасшы етіп Әбілқайырды сайлады.
Жоңғар билеушілерін шатастыру: 1723 жылғы шапқыншылық Цеван Рабдан тұсында басталды (ол 1727 жылы қайтыс болды), ал 1730-жылдардың соңы мен 1740-жылдардағы шабуылдарды Қалдан Серен жүргізді.
Оқиғалардың ретін бұзу. Мына тізбек көмектеседі: 1710 жылғы Қарақұм құрылтайы, 1723 жылғы шапқыншылық, 1726 жылғы Ордабасы құрылтайы, Бұланты, содан кейін Аңырақай.

Тақырып бойынша сұрақтар

«Ақтабан шұбырынды» деген не?: 1723 жылы жоңғарлардың тұтқиыл шабуылынан басталған ұлы апат жылдары осылай аталады. Жоңғарлар Түркістан, Сайрам, Ташкент секілді оңтүстік қалаларды басып алды, көп адам мен мал қырылды. Әбден қалжыраған халық батысқа және оңтүстікке ауа көшті. Осы апат үш жүзді күш біріктіруге итермеледі.
Қазақтар Аңырақайдағы жеңісті неге бекіте алмады?: Шайқастан кейін көп ұзамай Болат хан қайтыс болып, жоғарғы билік үшін талас басталды. Хан болып Әбілмәмбет сайланды, ал таққа үміттенген Әбілқайыр әскерімен кетіп қалды. Біртұтас жасақ ыдырады, ал 1730-жылдардың соңында Жоңғария Цин империясымен бітім жасаған соң, 1740-жылдары Қалдан Серен әскерлері қазақ жеріне қайта шабуыл жасады.

Осы тақырып бойынша жаттығу

ENTLab теорияны ҰТО спецификациясы негізінде өз сөзімен жазады. Біз ҰТО емеспіз және онымен ешқандай байланысымыз жоқ.