ENTLab
РУСҚазақша
← Барлық тақырып: Қазақстан тарихы

Қазақстан тарихы · ҰБТ-ға арналған теория

Түріктердің мәдениеті: жазу, ойшылдар, ислам

Тақырып көне түріктердің жазуы, ойшылдардың еңбектері және исламның Қазақстанға келуі туралы. Мұнда авторларды, шығарма атауларын, лақаптарды шатастыру оңай.

Осы тақырып бойынша жаттығуТолық қолжетімділік болса — осы тақырып бойынша жаттығу, болмаса — пән бойынша тегін тест.

ҰБТ бұл тақырыптан нені тексереді

Бөлім: 02 Орта ғасыр кезеңі

ҰТО спецификациясының тармағы: 49 Түріктердің материалдық және рухани мәдениеті

Біздің бағалауымызша, бұл тақырып бойынша тапсырма әр нұсқада кездесе бермейді: 20 тапсырманың ішінде орта есеппен біреуден аз.

Осы пән бойынша ҰБТ 2026 спецификациясы: тақырыптар мен тапсырмалар

Не істей білу керек

  • Көне түркі руна жазуын, оның ескерткіштерін және оқылу тарихын білу.
  • Түркі әлемінің көрнекті ойшылдарын еңбектерімен және ғасырларымен сәйкестендіру.
  • Ұлы Жібек жолының маңызын және исламның Қазақстанда тарала бастауын түсіндіру.

Ең бастысы туралы қысқаша

  • Руна жазуы. Орхон-Енисей жазуын 1893 жылы дат ғалымы В. Томсен оқыды.
  • Күлтегін ескерткіші. 732 жылы қойылған, мәтінін Йоллығ тегін жазған. Маңында Білге қаған ескерткіші тұр, ал Тоныкөк ескерткіші бөлек, Тола өзенінің бойында орналасқан.
  • Әл-Фараби. 870 жылы Отырарда (Фарабта) туған. «Екінші ұстаз» атанған, ал «Бірінші ұстаз» деп Аристотельді санаған.
  • XI ғасыр. Жүсіп Баласағұн «Құтадғу біліг» дастанын жазды, Махмұд Қашқари «Диуани лұғат ат-түрік» сөздігін құрастырды.
  • Қожа Ахмет Ясауи. XII ғасыр, «Диуани хикмет». Алғашқы ұстазы — Арыстан баб, шәкірті — Сүлеймен Бақырғани. Түркістандағы кесенесі XIV ғасырдың соңында Әмір Темірдің бұйрығымен салына бастады.
  • Жібек жолы және ислам. Тараз, Отырар, Испиджаб арқылы керуендер өтіп, тауармен бірге қолөнер мен дін тарады. 960 жылы Қарахан мемлекеті исламды мемлекеттік дін деп жариялады.

Талдауы бар тапсырма

ENTLab тапсырмалар қорынан, ҰТО нұсқаларынан емес. Алдымен өзің шешіп көр, содан кейін талдауын аш.

Дұрыс тұжырымдарды анықтаңыз: I. Махмұд Қашқари «Диуани лұғат ат-түрік» сөздігін құрастырды. II. Әл-Фараби еңбектері үшін «Бірінші ұстаз» атанды. III. Түркістандағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесі Әмір Темірдің бұйрығымен салына бастады. IV. Қожа Ахмет Ясауидің ұстазы Сүлеймен Бақырғани болды.
  • A)I, III
  • B)I, II
  • C)III, IV
  • D)II, IV
Жауабы мен талдауы

Дұрыс жауап: A

I дұрыс: Махмұд Қашқари XI ғасырда түркі тілдерінің «Диуани лұғат ат-түрік» сөздігін құрастырды. II дұрыс емес: әл-Фарабиді «Екінші ұстаз» деп атаған, ал «Бірінші ұстаз» деп Аристотельді санаған. III дұрыс: Түркістандағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесі XIV ғасырдың соңында Әмір Темірдің бұйрығымен салына бастады. IV дұрыс емес: Ясауидің ұстазы Арыстан баб болған, ал Сүлеймен Бақырғани (Хакім ата) — оның шәкірті. Дұрысы — I және III, яғни A нұсқасы. B нұсқасы дұрыс емес II тұжырымды қосып, дұрыс III тұжырымды тастайды: оны әл-Фараби мен Аристотельдің лақаптарын шатастырып, кесене Ясауидің көзі тірісінде XII ғасырда салынған деп ойлаған оқушы таңдайды. C нұсқасы дұрыс I тұжырымды тастап, дұрыс емес IV тұжырымды қосады: «Диуани лұғат ат-түрік» сөздігін Ясауидің «Диуани хикмет» жинағымен шатастырып, Ясауидің ұстазы мен шәкіртін алмастырған оқушының қатесі. D нұсқасы екі дұрыс емес тұжырымды қосып, екі дұрыс тұжырымды тастайды — «Бірінші/Екінші ұстаз» лақаптарын да, Ясауидің ұстазы мен шәкіртін де шатастыратын, кесененің салынған уақытын және сөздіктің авторын да білмейтін оқушының таңдауы.

Жиі кететін қателер

  • Лақаптарды шатастырады: әл-Фараби — «Екінші ұстаз», ал «Бірінші ұстаз» деп Аристотельді атаған.
  • Ұқсас атауларды шатастырады: «Диуани лұғат ат-түрік» — Қашқаридің сөздігі, «Диуани хикмет» — Ясауидің хикметтері, «Құтадғу біліг» — Баласағұнның дастаны.
  • Ясауидің ұстазы мен шәкіртінің орнын ауыстырып, кесене оның көзі тірісінде салынған деп ойлайды. Ұстазы — Арыстан баб, ал кесене Әмір Темір тұсында салына бастады.
  • Күлтегін құрметіне арналған жазуды Тоныкөкке телиді. Оны Йоллығ тегін жазған, ал Тоныкөктің өз ескерткіші бөлек.

Тақырып бойынша сұрақтар

Көне түркі руна жазуын кім және қашан оқыды?
Орхон-Енисей руна жазуын 1893 жылы дат ғалымы Вильгельм Томсен оқыды. Жазуды оқуға Орхон ескерткіштеріндегі, соның ішінде 732 жылғы Күлтегін ескерткішіндегі жазулар кілт болды. Осыдан кейін ғалымдар көне түріктердің өз мемлекеті, қағандары мен жорықтары туралы жазған мәтіндерін оқи алды.
Әл-Фарабиді неге «Екінші ұстаз» деп атайды?
870 жылы Отырарда (Фарабта) туған әл-Фараби Аристотель еңбектерін терең зерттеп, оларға түсініктеме жазды, философия, логика, музыка және қоғам құрылысы туралы еңбектер қалдырды. Шығыста Аристотельді «Бірінші ұстаз» деп құрметтеген, сондықтан оның ісін жалғастырған әл-Фараби «Екінші ұстаз» атанды.
Осы тақырып бойынша жаттығу

ENTLab теорияны ҰТО спецификациясы негізінде өз сөзімен жазады. Біз ҰТО емеспіз және онымен ешқандай байланысымыз жоқ.