ENTLab
РУСҚазақша
← Барлық тақырып: География

География · ҰБТ-ға арналған теория

Халық: саны, құрамы, тығыздығы

Тақырып дүниежүзінде және жеке елдерде қанша адам тұратыны, олардың саны қалай өзгеретіні, халықтың құрамы мен орналасуы туралы.

Осы тақырып бойынша жаттығуТолық қолжетімділік болса — осы тақырып бойынша жаттығу, болмаса — пән бойынша тегін тест.

ҰБТ бұл тақырыптан нені тексереді

Бөлім: 04 Әлеуметтік география

ҰТО спецификациясының тармағы: 11 Халық географиясы

Біздің бағалауымызша, нұсқада бұл тақырып бойынша орта есеппен 4–5 тапсырма болады (40 тапсырманың ішінде).

Осы пән бойынша ҰБТ 2026 спецификациясы: тақырыптар мен тапсырмалар

Не істей білу керек

  • Берілген деректер бойынша халық тығыздығы мен табиғи өсімді есептеу.
  • Халықтың ұдайы өсу типтерін ажыратып, елдерден мысал келтіру.
  • Кейбір елдерде ерлердің, ал басқаларында әйелдердің басым болу себебін түсіндіру.
  • Дүниежүзі мен құрлықтардағы халқы ең көп елдерді атау.

Ең бастысы туралы қысқаша

  • Халық тығыздығы. \frac{N}{S} адам/км², мұндағы N — тұрғындар саны, S — аудан (S>0). Бұл орташа шама: халық біркелкі орналаспаған.
  • Табиғи өсім. Туу мен өлім-жітімнің айырмасы; әдетте промиллемен (‰), яғни 1000 тұрғынға шаққанда өрнектеледі. Өлім-жітім жоғары болса, табиғи кему басталады.
  • Ұдайы өсу типтері. Бірінші тип: туу мен өсім төмен, халық қартаяды (Еуропа, Жапония). Екінші тип: өлім-жітім азайғанда туу жоғары қалады, халық тез өседі (Африка).
  • Жыныстық құрам. Халқы қартайған (Жапония) не ерлер өлімі жоғары (Ресей) елдерде әйелдер көп; Парсы шығанағы елдерінде мигранттар есебінен, Қытай мен Үндістанда ерлер көп.
  • Халқы ең көп елдер. Үндістан мен Қытайдың әрқайсысында 1{,}4 млрд-тан астам адам тұрады (БҰҰ, 2024); Африкада бірінші орын Нигерияда.
  • Урбандалу. Қала халқы үлесінің және қалалар рөлінің артуы; 2000-жылдардың соңынан бері адамзаттың жартысынан көбі қалада тұрады.

Талдауы бар тапсырма

ENTLab тапсырмалар қорынан, ҰТО нұсқаларынан емес. Алдымен өзің шешіп көр, содан кейін талдауын аш.

Елдің халқы — 15 млн адам, ауданы — 300 мың км². Елдегі халықтың орташа тығыздығы
  • A)5 адам/км²
  • B)20 адам/км²
  • C)500 адам/км²
  • D)50 адам/км²
Жауабы мен талдауы

Дұрыс жауап: D

Халықтың тығыздығы — 1 км²-ге келетін тұрғындар саны. Бірліктерді аударамыз: 15 млн адам = 15\,000\,000 адам, 300 мың км² = 300\,000 км². Сонда \frac{15\,000\,000}{300\,000} = 50 адам/км². A нұсқасы (5) бірліктерді аударғанда бір нөл жоғалғанда, C нұсқасы (500) артық нөл қосылғанда шығады. B нұсқасы (20) — ауданды халық санына бөлудің нәтижесі: 300 : 15 = 20.

Жиі кететін қателер

  • Ауданды халық санына бөлу. Тығыздық — 1 км²-ге келетін адам саны, сондықтан алымында тұрғындар, бөлімінде аудан тұрады.
  • Бірлік аударғанда нөлді жоғалту не артық қосу: 15 млн = 15\,000\,000, 300 мың = 300\,000. Бөлер алдында екі санды да толық жазып ал.
  • Даму деңгейін халық санымен шатастыру: ОАР — Африканың экономикасы ең дамыған елдерінің бірі, ал халық саны бойынша құрлықта Нигерия бірінші.
  • Әйелдердің басым болуын туудың жоғарылығымен түсіндіру. Әдетте себебі — әйелдердің ұзақ өмір сүруі және халықтың қартаюы.

Тақырып бойынша сұрақтар

Неліктен Катар мен БАӘ-де ерлер әйелдерден едәуір көп?
Бұл елдер тұрғындарының басым бөлігі — еңбек мигранттары, олар негізінен Оңтүстік Азиядан келген ер адамдар. Мигранттар құрылыста, мұнай-газ саласында және қызмет көрсетуде жұмыс істейді, ал отбасылары көбіне өз елінде қалады. Сондықтан жыныстық құрамда, әсіресе еңбекке қабілетті жастағылар арасында, ерлер күрт басым.
Халықтың табиғи өсімі жалпы өсімнен немен ерекшеленеді?
Табиғи өсім — туғандар мен қайтыс болғандар санының айырмасы. Жалпы өсімде көші-қон да ескеріледі: табиғи өсімге келгендер мен кеткендер санының айырмасы қосылады. Сондықтан келушілер көп болса, табиғи кему кезінде де халық өсуі мүмкін, ал көп адам көшіп кетсе, табиғи өсім оң болса да халық азаюы мүмкін.
Осы тақырып бойынша жаттығу

ENTLab теорияны ҰТО спецификациясы негізінде өз сөзімен жазады. Біз ҰТО емеспіз және онымен ешқандай байланысымыз жоқ.