ENTLab
РУСҚазақша
← Барлық тақырып: География

География · ҰБТ-ға арналған теория

Табиғи ресурстар және ресурспен қамтамасыз етілу

Тақырып табиғи ресурстардың түрлері, пайдалы қазбалардың қай жерде жататыны және елдің қоры қанша жылға жететінін бағалау туралы.

Осы тақырып бойынша жаттығуТолық қолжетімділік болса — осы тақырып бойынша жаттығу, болмаса — пән бойынша тегін тест.

ҰБТ бұл тақырыптан нені тексереді

Бөлім: 05 Экономикалық география. Геоэкономика

ҰТО спецификациясының тармағы: 12 Табиғи ресурстар

Біздің бағалауымызша, нұсқада бұл тақырып бойынша орта есеппен 3 тапсырма болады (40 тапсырманың ішінде).

Осы пән бойынша ҰБТ 2026 спецификациясы: тақырыптар мен тапсырмалар

Не істей білу керек

  • Табиғи ресурстарды сарқылуы мен қалпына келуі бойынша жіктеу.
  • Ресурспен қамтамасыз етілуді және елдің әлемдік қордағы үлесін есептеу.
  • Пайдалы қазбалардың орналасуын жер қыртысының құрылысымен түсіндіру.
  • Ресурстардың, мысалы, тұщы судың негізгі тұтынушыларын атау.

Ең бастысы туралы қысқаша

  • Ресурс түрлері. Сарқылатыны: қалпына келмейтін (пайдалы қазбалар) және қалпына келетін (орман, жануарлар дүниесі; топырақ салыстырмалы түрде қалпына келеді). Сарқылмайтыны — Күн, жел, тасу-қайту энергиясы.
  • Ресурспен қамтамасыз етілу. \frac{Z}{D} жыл, мұндағы Z — барланған қор, D — жылдық өндіру (D>0); өндіру өзгермейді деп есептеледі.
  • Қордағы үлес. \frac{Z}{W}\cdot 100\%, мұндағы W — әлемдік қор; Z пен W бір бірлікпен алынады.
  • Шөгінді жамылғы. Мұнай, газ, көмір, тұздар шөгінді жолмен түзіледі: платформа жамылғысы мен ойыстарда жатады (Каспий маңы ойпаты).
  • Кенді қазбалар. Металл кендері негізінен магмалық текті, қалқандар мен қатпарлы облыстарда жатады (Кенді Алтай — полиметалл, Хромтау — хромит). Шөгінді кендер де бар: боксит, темір кендерінің бір бөлігі (Лисаков).
  • Тұщы су. Дүниежүзілік су тұтынудың шамамен 70 %-ы ауыл шаруашылығына, негізінен суаруға жұмсалады.

Талдауы бар тапсырма

ENTLab тапсырмалар қорынан, ҰТО нұсқаларынан емес. Алдымен өзің шешіп көр, содан кейін талдауын аш.

Елдің әлемдік көмір қорындағы үлесі, егер оның қоры — 150 млрд т, ал әлемдік қор — 1000 млрд т
  • A)15 %
  • B)0{,}15 %
  • C)85 %
  • D)6{,}7 %
Жауабы мен талдауы

Дұрыс жауап: A

Үлес — бөліктің бүтінге қатынасы, 100\%-ға көбейтілген: \frac{150}{1000}\cdot 100\% = 15\%. A нұсқасы дұрыс. 0{,}15 % (B) бөлшекті \frac{150}{1000} = 0{,}15 күйінде 100-ге көбейтпей пайызбен жазғанда шығады. 85 % (C) — қалған елдердің үлесі: 100\% - 15\% = 85\%. 6{,}7 % (D) — керісінше алынған қатынас: \frac{1000}{150} \approx 6{,}7.

Жиі кететін қателер

  • Орман мен топырақты сарқылмайды деп ойлау. Олар — сарқылатын, бірақ қалпына келетін ресурстар: пайдалану қарқыны қалпына келуден озбаса ғана қайта толығады.
  • Қамтамасыз етілуді есептегенде өндіруді қорға бөлу. Алымында қор, бөлімінде жылдық өндіру тұрады, жауап жылмен шығады.
  • 0{,}15 бөлшегін бірден 0{,}15 % деп жазу. Пайызға айналдыру үшін қатынасты 100\%-ға көбейтеміз: 15 % шығады.
  • Мұнайды қалқандардан, ал магмалық кендерді (хромит, мыс-никель, полиметалл) шөгінді жамылғыдан іздеу. Алдымен қазбаның шығу тегін анықта: шөгінді ме, әлде магмалық па.

Тақырып бойынша сұрақтар

Неліктен ресурспен қамтамасыз етілу шартты шама деп саналады?
Оны барланған қорды жылдық өндіруге бөліп, өндіру өзгермейді деген болжаммен есептейді. Іс жүзінде барлау кезінде жаңа кен орындары ашылып, қор көбейеді, ал өндіру артса, мерзім қысқарады. Жаңа технологиялар да жағдайды өзгертеді: бұрын қолжетімсіз болған қордың бір бөлігін өндіру тиімді бола бастайды.
Неліктен тұщы суды ең көп ауыл шаруашылығы жұмсайды?
Судың негізгі бөлігі суармаса егін өспейтін құрғақ аудандардағы егістікті суаруға жұмсалады. Бұл судың көбі буланып кетеді, өзендерге қайтпайды. Орта Азияда Әмудария мен Сырдариядан суаруға су алу Арал теңізінің тартылуының басты себебі болды.
Осы тақырып бойынша жаттығу

ENTLab теорияны ҰТО спецификациясы негізінде өз сөзімен жазады. Біз ҰТО емеспіз және онымен ешқандай байланысымыз жоқ.