Қышқыл жаңбыр неден пайда болады?

Көмір, мазут жаққанда және металл балқытқанда ауаға күкірт диоксиді мен азот оксидтері шығады. Атмосферада олар тотығып, сумен қосылады да, күкірт және азот қышқылдарын түзеді, қышқылдар жаңбыр мен қармен бірге түседі. Қышқыл жауын-шашын орманды зақымдайды, көлдер мен топырақты қышқылдандырады, ғимараттарды бүлдіреді. Жел шығарындыларды жүздеген шақырымға алып кетуі мүмкін.

Ұтымды табиғат пайдалану ұтымсыз пайдаланудан немен ерекшеленеді?

Ұтымды пайдалануда ресурстар үнемді жұмсалады, қалпына келетіндері қалпына келтіріледі (орман отырғызу, жерді рекультивациялау), қалдықтар қайта өңделеді, аз қалдықты технологиялар енгізіледі, табиғат қорғалады. Ұтымсыз пайдалану ресурстарды сарқып, ортаны ластайды: оған мысал — өзен суын суаруға шамадан тыс алудан Арал теңізінің тартылуы.

← Барлық тақырып: География

География · ҰБТ-ға арналған теория

Табиғатты пайдалану және экологиялық мәселелер

Табиғатты пайдалану — қоғамның табиғи ресурстарды игеруі, қалпына келтіруі және қорғауы. Тақырып шаруашылықты қоршаған ортаның ластануымен байланыстырады, ормандылық сияқты көрсеткіштерді есептеуге үйретеді.

Осы тақырып бойынша жаттығуТолық қолжетімділік болса — осы тақырып бойынша жаттығу, болмаса — пән бойынша тегін тест.

ҰБТ бұл тақырыптан нені тексереді

Бөлім: 03 Физикалық география. Табиғатты пайдалану және геоэкология

ҰТО спецификациясының тармағы: 09 Табиғатты пайдалану және геоэкология

Біздің бағалауымызша, нұсқада бұл тақырып бойынша орта есеппен 2 тапсырма болады (40 тапсырманың ішінде).

Осы пән бойынша ҰБТ 2026 спецификациясы: тақырыптар мен тапсырмалар

Не істей білу керек

Сарқылатын және сарқылмайтын, қалпына келетін және қалпына келмейтін ресурстарды ажырату.
Қышқыл жаңбырдың, парниктік әсердің және озон қабаты бұзылуының себептерін атау.
Қазақстан қалалары мен өңірлерінің экологиялық мәселелерін олардың шаруашылығымен байланыстыру.
Аумақтың ормандылығын және ресурспен қамтамасыз етілуін есептеу.

Ең бастысы туралы қысқаша

Ресурстардың түрлері. Сарқылатын ресурстар қалпына келетін (орман, жануарлар дүниесі) және қалпына келмейтін (пайдалы қазбалар) болып бөлінеді; Күн мен жел энергиясы, Жердің ішкі жылуы — сарқылмайтын.
Ресурспен қамтамасыз етілу. Қорды жылдық өндіру көлеміне бөлгенде, өндіру өзгермеген жағдайда ресурстың неше жылға жететіні шығады.
Ормандылық. Орман ауданының бүкіл аумақ ауданындағы пайыздық үлесі. Мысалы, 120\,000 км² аумақта орман 4\,800 км² алып жатса: \frac{4\,800}{120\,000} \cdot 100\% = 4\%.
Ғаламдық мәселелер. Қышқыл жаңбырды көмір, мазут жаққанда және металлургиядан шығатын күкірт диоксиді \mathrm{SO_2} мен азот оксидтері, парниктік әсерді көмірқышқыл газы мен метан, озон қабатының бұзылуын фреондар тудырады.
Қазақстан. Әмудария мен Сырдария суы егістікке алынғандықтан Арал тартылып, бөлшектенді; Семей өңірі — ядролық сынақтардың зардабы; Теміртау — қара металлургия; Өскемен, Риддер, Балқаш — түсті металлургия.

Талдауы бар тапсырма

ENTLab тапсырмалар қорынан, ҰТО нұсқаларынан емес. Алдымен өзің шешіп көр, содан кейін талдауын аш.

Ауданы 120\,000 км², оның 4\,800 км² аумағын орман алып жатқан облыстың ормандылығы

A)0{,}4 %
B)25 %
C)4 %
D)40 %

Жауабы мен талдауы

Дұрыс жауап: C

Ормандылық — орман алып жатқан ауданның бүкіл аумақ ауданындағы үлесі: \frac{4\,800}{120\,000} = 0{,}04; 0{,}04 \cdot 100\% = 4\% (C). 0{,}4 % (A) және 40 % (D) нұсқалары үлесті пайызға айналдырғанда үтірді бір разрядқа жылжытудан шығады. 25 % (B) нұсқасы — кері алынған қатынас: 120\,000 : 4\,800 = 25, бұл үлес емес, облыс ауданының орман ауданынан неше есе үлкен екенін көрсетеді.

Жиі кететін қателер

Қышқыл жаңбырдың себебін көмірқышқыл газы деп атау. Басты себептері — күкірт диоксиді мен азот оксидтері, ал көмірқышқыл газы парниктік әсерді күшейтеді.
Мәселелерді шатастыру: озон қабатын фреондар бұзады, қышқыл жаңбырды күкірт пен азот оксидтері тудырады, ал отын жаққанда бөлінетін негізгі парниктік газ — көмірқышқыл газы.
Ормандылықты есептегенде пайызда қателесу: 0{,}04 үлесін 100-ге көбейтсең, 0{,}4\% немесе 40\% емес, 4\% шығады. Аумақ ауданын орман ауданына бөлуге болмайды.
Ластаушы салаларды шатастыру: Теміртауда қара металлургия (шойын, болат), ал Өскемен, Риддер, Балқашта түсті металлургия (қорғасын, мырыш, титан, мыс) дамыған.

Тақырып бойынша сұрақтар

Қышқыл жаңбыр неден пайда болады?: Көмір, мазут жаққанда және металл балқытқанда ауаға күкірт диоксиді мен азот оксидтері шығады. Атмосферада олар тотығып, сумен қосылады да, күкірт және азот қышқылдарын түзеді, қышқылдар жаңбыр мен қармен бірге түседі. Қышқыл жауын-шашын орманды зақымдайды, көлдер мен топырақты қышқылдандырады, ғимараттарды бүлдіреді. Жел шығарындыларды жүздеген шақырымға алып кетуі мүмкін.
Ұтымды табиғат пайдалану ұтымсыз пайдаланудан немен ерекшеленеді?: Ұтымды пайдалануда ресурстар үнемді жұмсалады, қалпына келетіндері қалпына келтіріледі (орман отырғызу, жерді рекультивациялау), қалдықтар қайта өңделеді, аз қалдықты технологиялар енгізіледі, табиғат қорғалады. Ұтымсыз пайдалану ресурстарды сарқып, ортаны ластайды: оған мысал — өзен суын суаруға шамадан тыс алудан Арал теңізінің тартылуы.

Осы тақырып бойынша жаттығу

ENTLab теорияны ҰТО спецификациясы негізінде өз сөзімен жазады. Біз ҰТО емеспіз және онымен ешқандай байланысымыз жоқ.