Табиғат зоналары экватордан полюстерге қарай неге алмасады?

Жер шар тәрізді болғандықтан, күн сәулелері әр ендікке әртүрлі бұрышпен түседі: экваторда тікке жуық, полюстерде көлбеу. Бұрыш неғұрлым кіші болса, жер беті соғұрлым аз жылу алады. Жылуға ілесе климат, топырақ, өсімдік пен жануарлар дүниесі өзгереді — ендік зоналылық осылай пайда болады. Жер бедері мен мұхиттан қашықтық бұл көріністі бұзуы мүмкін.

Биіктік белдеулік ендік зоналылықтан немен ерекшеленеді?

Ендік зоналылық — жазықтарда ендік өзгерген сайын зоналардың алмасуы, оның себебі — күн сәулесінің түсу бұрышының әртүрлілігі. Биіктік белдеулік — тауларда жоғары көтерілген сайын белдеулердің алмасуы, оның себебі — биіктеген сайын ауа температурасының төмендеуі. Тау экваторға неғұрлым жақын әрі биік болса, онда белдеулер соғұрлым көп болады.

← Барлық тақырып: География

География · ҰБТ-ға арналған теория

Табиғи кешендер және зоналылық

Табиғи-аумақтық кешен — жер бедері, климат, су, топырақ және тірі ағзалар өзара байланысып, біртұтас жүйе құрайтын аумақ. Тақырып табиғаттың экватордан полюстерге қарай және биіктікке қарай неге өзгеретінін түсіндіреді.

Осы тақырып бойынша жаттығуТолық қолжетімділік болса — осы тақырып бойынша жаттығу, болмаса — пән бойынша тегін тест.

ҰБТ бұл тақырыптан нені тексереді

Бөлім: 03 Физикалық география. Табиғатты пайдалану және геоэкология

ҰТО спецификациясының тармағы: 08 Табиғи-аумақтық кешендер

Біздің бағалауымызша, нұсқада бұл тақырып бойынша орта есеппен 1–2 тапсырма болады (40 тапсырманың ішінде).

Осы пән бойынша ҰБТ 2026 спецификациясы: тақырыптар мен тапсырмалар

Не істей білу керек

Табиғи кешеннің тұтастық және ырғақтылық қасиеттерін мысалмен түсіндіру.
Ендік зоналылықтың, биіктік белдеуліктің және секторлықтың себептерін түсіндіру.
Табиғат зонасын климаты, топырағы және географиялық орны бойынша анықтау.

Ең бастысы туралы қысқаша

Тұтастық. Бір компонент өзгерсе, қалғандары да өзгереді: батпақ құрғатылса, топырақ, өсімдік, жануарлар дүниесі өзгереді.
Ырғақтылық. Құбылыстардың уақыт бойынша қайталануы: тәулік пен жыл мезгілдерінің ауысуы.
Ендік зоналылық. Зоналардың экватордан полюстерге қарай алмасуы. Себебі — Жердің шар тәрізді пішіні: полюстерге қарай күн сәулелері барған сайын көлбеу түсіп, жылу азаяды.
Биіктік белдеулік. Белдеулердің биіктікке қарай алмасуы: әр 1 км көтерілген сайын ауа шамамен 6 °C-қа салқындайды. Белдеулер жиынтығы таудың ендігі мен биіктігіне байланысты.
Секторлық. Мұхиттан алыстаған сайын бір ендік бойында табиғаттың өзгеруі: климаттың континенттілігі артады, ылғалдану әдетте азаяды.

Талдауы бар тапсырма

ENTLab тапсырмалар қорынан, ҰТО нұсқаларынан емес. Алдымен өзің шешіп көр, содан кейін талдауын аш.

Бір компоненттің өзгерісі қалғандарының өзгерісіне әкелетін табиғи кешеннің қасиеті

A)ырғақтылық
B)зоналылық
C)тұтастық
D)зат айналымы

Жауабы мен талдауы

Дұрыс жауап: C

Тұтастық — кешен компоненттерінің бірлігі: олар бір компоненттің өзгерісі (мысалы, батпақты құрғату) қалғандарын да (топырақты, өсімдікті, жануарлар дүниесін) өзгертетіндей байланысқан. Ырғақтылық (A) — құбылыстардың уақыт бойынша қайталануы (жыл мезгілдерінің, тәуліктің ауысуы). Зоналылық (B) — кешендердің экватордан полюстерге қарай заңды түрде алмасуы. Зат айналымы (D) — компоненттерді байланыстыратын тетіктердің бірі ғана, олардың өзара тәуелділік қасиетінің өзі емес.

Жиі кететін қателер

Зоналылықтың себебін Жердің өз осінен айналуы деп атау. Айналу күн мен түннің алмасуын, желдердің ауытқуын тудырады, ал зоналылық Жердің шар пішінінен туады.
Тұтастықты зат айналымымен шатастыру: зат айналымы — компоненттерді байланыстыратын тетік қана, олардың өзара тәуелділік қасиеті — тұтастық.
Таудағы белдеулердің алмасуын ендікпен түсіндіру. Оның себебі — биіктеген сайын температураның төмендеуі, ал белдеулер жиынтығы мен оның қай белдеуден басталатыны ендікке байланысты.
Экваторлық ормандар мен саванналарды шатастыру: ылғалды ормандар жауын-шашын жыл бойы түсетін жерде өседі, ал саванналар ылғалды маусым ұзақ құрғақ маусыммен алмасатын жерлерде таралған.

Тақырып бойынша сұрақтар

Табиғат зоналары экватордан полюстерге қарай неге алмасады?: Жер шар тәрізді болғандықтан, күн сәулелері әр ендікке әртүрлі бұрышпен түседі: экваторда тікке жуық, полюстерде көлбеу. Бұрыш неғұрлым кіші болса, жер беті соғұрлым аз жылу алады. Жылуға ілесе климат, топырақ, өсімдік пен жануарлар дүниесі өзгереді — ендік зоналылық осылай пайда болады. Жер бедері мен мұхиттан қашықтық бұл көріністі бұзуы мүмкін.
Биіктік белдеулік ендік зоналылықтан немен ерекшеленеді?: Ендік зоналылық — жазықтарда ендік өзгерген сайын зоналардың алмасуы, оның себебі — күн сәулесінің түсу бұрышының әртүрлілігі. Биіктік белдеулік — тауларда жоғары көтерілген сайын белдеулердің алмасуы, оның себебі — биіктеген сайын ауа температурасының төмендеуі. Тау экваторға неғұрлым жақын әрі биік болса, онда белдеулер соғұрлым көп болады.

Осы тақырып бойынша жаттығу

ENTLab теорияны ҰТО спецификациясы негізінде өз сөзімен жазады. Біз ҰТО емеспіз және онымен ешқандай байланысымыз жоқ.