Жас таулар неге ежелгі таулардан биік?

Альпі қатпарлығының таулары әлі көтеріліп жатыр, ал үгілу, өзендер мен мұздықтар оларды бұзып үлгермеген. Каледон мен герцин таулары жүздеген миллион жыл бойы қатты бұзылған, сондықтан олар аласа, шыңдары тегістелген. Ежелгі таулардың біразы кейін жер қыртысының жаңа қозғалыстары нәтижесінде қайта көтерілген — Тянь-Шань мен Алтай сияқты жаңарған таулар осылай пайда болды.

Құрлықтық жер қыртысы мұхиттық қыртыстан немен ерекшеленеді?

Құрлықтық қыртыс қалыңырақ — жазықтар астында 35–40 км, биік таулар астында 70–80 км-ге дейін. Ол үш қабаттан тұрады: шөгінді, гранит және базальт қабаттары. Мұхиттық қыртыс жұқарақ, шамамен 5–10 км, онда гранит қабаты жоқ. Жеңіл гранит қабаты болмағандықтан оның тығыздығы жоғары, сондықтан тақталар жақындасқанда мұхиттық тақта құрлықтық тақтаның астына сүңгиді.

← Барлық тақырып: География

География · ҰБТ-ға арналған теория

Литосфера: тақталар, таулар, пайдалы қазбалар

Тақырып Жердің қатты қабығы туралы: тақталар қалай жылжиды, таулар мен жанартаулар қайда пайда болады, пайдалы қазбалар неге белгілі бір жерде шоғырланады.

Осы тақырып бойынша жаттығуТолық қолжетімділік болса — осы тақырып бойынша жаттығу, болмаса — пән бойынша тегін тест.

ҰБТ бұл тақырыптан нені тексереді

Бөлім: 03 Физикалық география. Табиғатты пайдалану және геоэкология

ҰТО спецификациясының тармағы: 04 Литосфера

Біздің бағалауымызша, нұсқада бұл тақырып бойынша орта есеппен 2–3 тапсырма болады (40 тапсырманың ішінде).

Осы пән бойынша ҰБТ 2026 спецификациясы: тақырыптар мен тапсырмалар

Не істей білу керек

Жер қыртысының құрылысын және литосфералық тақталардың қозғалысын түсіндіре білу.
Сейсмикалық белдеулер мен қатпарлық дәуірлерін ажыратып, жаңарған тауларды ескере отырып, таудың жасын сыртқы пішінінен анықтай білу.
Қазақстанның негізгі кен орындарын және ондағы пайдалы қазбаларды атай білу.

Ең бастысы туралы қысқаша

Литосфера. Жер қыртысы мен мантияның жоғарғы бөлігі; астеносфера бойымен жылжитын тақталарға бөлінген.
Тақта шекаралары. Тақталар алшақтаса, рифтер мен мұхит ортасы жоталары түзіледі; мұхиттық тақта құрлықтық тақтаның астына сүңгісе, шұңғымалар мен жанартаулар пайда болады; құрлықтар соқтығысса, қатпарлы таулар түзіледі.
Сейсмикалық белдеулер. Әрекет етуші жанартаулардың көбі Тынық мұхит белдеуінде; Альпі-Гималай белдеуі сейсмикалық белсенділігі жағынан екінші орында.
Қатпарлық. Ежелгіден жасқа қарай: байкал, каледон, герцин, мезозой, альпі. Жас таулар (Гималай) әдетте биігірек әрі үшкір, бірақ жаңарған Тянь-Шань мен Алтай да биік.
Кен орындары. Кенді қазбалар көбіне магмалық және метаморфтық жыныстарда кездеседі, бірақ Арқалық бокситі — шөгінді кен. Мұнай, газ, көмір, фосфорит шөгінді жамылғыда жатады.
Қазақстан. Жаңатас — фосфорит, Арқалық — боксит, Екібастұз — көмір, Риддер — полиметалл, Теңіз — мұнай.

Талдауы бар тапсырмалар

ENTLab тапсырмалар қорынан, ҰТО нұсқаларынан емес. Алдымен өзің шешіп көр, содан кейін талдауын аш.

Жердегі әрекет етуші жанартаулардың көпшілігі шоғырланған сейсмикалық белдеу

A)Альпі-Гималай белдеуі
B)Орта Атлант белдеуі
C)Тынық мұхит белдеуі
D)Шығыс Африка белдеуі

Жауабы мен талдауы

Дұрыс жауап: C

Тынық мұхит белдеуі («отты сақина») Тынық мұхитты қоршап жатыр. Мұнда мұхиттық тақталар құрлықтық тақталардың астына сүңгиді, сондықтан планетадағы әрекет етуші жанартаулардың көпшілігі осында шоғырланған. Қалғандары неге сәйкес келмейді: Альпі-Гималай белдеуі сейсмикалық белсенділігі бойынша екінші, бірақ әрекет етуші жанартаулары әлдеқайда аз. Орта Атлант белдеуі мұхиттың ортаңғы жотасы бойымен өтеді, құрлықтағы жанартаулары аз (Исландия). Шығыс Африка белдеуі — жекелеген жанартаулары бар жарылымдар аймағы.

Альпі қатпарлығы дәуірінде түзілген таулар

A)Орал таулары
B)Гималай таулары
C)Скандинавия таулары
D)Аппалачи таулары

Жауабы мен талдауы

Дұрыс жауап: B

Гималай — альпі (кайнозой) қатпарлығының жас таулары: олар Үнді-Аустралия және Еуразия тақталарының соқтығысуынан пайда болып, әлі де өсуде, сондықтан биік, шыңдары үшкір, жер сілкінісі жиі болады. Орал таулары — герцин қатпарлығының, Скандинавия таулары — каледон қатпарлығының, Аппалачи — ежелгі каледон-герцин қатпарлығының таулары; үшеуі де қатты бұзылған әрі аласа.

Жиі кететін қателер

Белдеулерді шатастырады: әрекет етуші жанартаулардың көпшілігі Альпі-Гималай белдеуінде емес, Тынық мұхитты айнала шоғырланған.
Оралды жас тау деп ойлайды. Аласа, тегістелген шыңдар ежелгі қатпарлықтың белгісі: Орал — герцин таулары, ал жас альпі таулары биік әрі үшкір келеді.
Кен орындарын шатастырады: Арқалық — көмір емес, боксит, Жаңатас — фосфорит. «Кен орны — қазба» жұбын бірге жаттаған дұрыс.
Мұнай мен газды магмалық жыныстармен байланыстырады. Бұл шөгінді қазбалар, олар платформаның ойыстарында, мысалы Каспий маңы ойысында кездеседі.

Тақырып бойынша сұрақтар

Жас таулар неге ежелгі таулардан биік?: Альпі қатпарлығының таулары әлі көтеріліп жатыр, ал үгілу, өзендер мен мұздықтар оларды бұзып үлгермеген. Каледон мен герцин таулары жүздеген миллион жыл бойы қатты бұзылған, сондықтан олар аласа, шыңдары тегістелген. Ежелгі таулардың біразы кейін жер қыртысының жаңа қозғалыстары нәтижесінде қайта көтерілген — Тянь-Шань мен Алтай сияқты жаңарған таулар осылай пайда болды.
Құрлықтық жер қыртысы мұхиттық қыртыстан немен ерекшеленеді?: Құрлықтық қыртыс қалыңырақ — жазықтар астында 35–40 км, биік таулар астында 70–80 км-ге дейін. Ол үш қабаттан тұрады: шөгінді, гранит және базальт қабаттары. Мұхиттық қыртыс жұқарақ, шамамен 5–10 км, онда гранит қабаты жоқ. Жеңіл гранит қабаты болмағандықтан оның тығыздығы жоғары, сондықтан тақталар жақындасқанда мұхиттық тақта құрлықтық тақтаның астына сүңгиді.

Осы тақырып бойынша жаттығу

ENTLab теорияны ҰТО спецификациясы негізінде өз сөзімен жазады. Біз ҰТО емеспіз және онымен ешқандай байланысымыз жоқ.