Тауда биіктеген сайын неге суық болады?

Тропосфераның ауасы күн сәулесінен тікелей емес, негізінен жер бетінен жылынады. Жоғарылаған сайын жылу көзінен алыстаймыз, ал сирек ауа жылуды нашар ұстайды. Сондықтан температура әр километр сайын орта есеппен 6 °C төмендейді. Ерекше жағдайлар да болады — инверсия, мысалы түнде суық ауа ағып жиналатын қазаншұңқырларда.

Таудың биіктігін атмосфералық қысым бойынша қалай табады?

Тау етегі мен басындағы қысымның айырмасын (мм сын. бағ.) тауып, 10-ға бөліп, 100 м-ге көбейту керек. Мысалы, етегінде 760, басында 560 мм сын. бағ.: айырмасы 200, 200 : 10 · 100 = 2000 м. Бұл тропосфераның төменгі бөлігіне арналған жуық ереже: биік жерде қысым баяуырақ төмендейді.

← Барлық тақырып: География

География · ҰБТ-ға арналған теория

Атмосфера: температура, қысым, бұлттар

Тақырып Жердің ауа қабығы туралы: биіктеген сайын температура мен қысым қалай өзгереді, жел мен бұлт қалай пайда болады, амплитуда қалай есептеледі.

Осы тақырып бойынша жаттығуТолық қолжетімділік болса — осы тақырып бойынша жаттығу, болмаса — пән бойынша тегін тест.

ҰБТ бұл тақырыптан нені тексереді

Бөлім: 03 Физикалық география. Табиғатты пайдалану және геоэкология

ҰТО спецификациясының тармағы: 05 Атмосфера

Біздің бағалауымызша, нұсқада бұл тақырып бойынша орта есеппен 2–3 тапсырма болады (40 тапсырманың ішінде).

Осы пән бойынша ҰБТ 2026 спецификациясы: тақырыптар мен тапсырмалар

Не істей білу керек

Температура амплитудасын, температура не қысым өзгерісі бойынша биіктікті есептей білу.
Атмосфераның құрылысын, желдің және бұлттың пайда болу себебін түсіндіре білу.
Бұлттарды ярусы мен құрамы бойынша ажырата білу.

Ең бастысы туралы қысқаша

Тропосфера. Атмосфераның төменгі қабаты (полюстерде 8–10 км, экваторда 16–18 км): су буының барлығына жуығы осында шоғырланған, бұлттар мен ауа райы осында қалыптасады.
Температураның төмендеуі. Тропосферада температура әр 1 км сайын орта есеппен 6 °C-қа төмендейді: h = \frac{t_1 - t_2}{6} км, мұндағы t_1 — төмендегі, t_2 — жоғарыдағы температура. Инверсия кезінде жоғарыда жылырақ.
Амплитуда. Жылдық — ең жылы және ең суық айлардың орташа температураларының айырмасы, тәуліктік — тәуліктегі ең жоғары мен ең төменгі мәннің айырмасы. Минус ескеріледі: 23 - (-5) = 28.
Қысым. Теңіз деңгейіндегі қалыпты қысым — 760 мм сын. бағ.; тропосфераның төменгі бөлігінде ол әр 100 м сайын шамамен 10 мм сын. бағ. төмендейді.
Жел. Жоғары қысым аймағынан төмен қысым аймағына қарай соғады.
Бұлттар. Шарбы бұлт — жоғарғы ярус бұлты, мұз кристалдарынан тұрады; қабатты және қабатты-будақ бұлттар — төменгі ярус; будақ бұлт тігінен дамиды.

Талдауы бар тапсырмалар

ENTLab тапсырмалар қорынан, ҰТО нұсқаларынан емес. Алдымен өзің шешіп көр, содан кейін талдауын аш.

Шілденің орташа ауа температурасы +23 °C, қаңтардікі -5 °C. Ауа температурасының жылдық амплитудасы

A)18 °C
B)9 °C
C)28 °C
D)14 °C

Жауабы мен талдауы

Дұрыс жауап: C

Жылдық амплитуда — ең жылы және ең суық айлардың орташа температураларының айырмасы: 23 - (-5) = 28 °C. Қате нұсқалар: 23 + (-5) = 18 °C — қаңтар температурасының минус таңбасы ескерілмеген; \frac{23 + (-5)}{2} = 9 °C — амплитуда емес, орташа мән табылған; \frac{28}{2} = 14 °C — айырма қажетсіз екіге бөлінген.

Тау етегінде ауа температурасы +15 °C, тау басында -3 °C; әрбір 1 км көтерілген сайын температура 6 °C төмендейді. Таудың салыстырмалы биіктігі

A)3000 м
B)2000 м
C)1800 м
D)300 м

Жауабы мен талдауы

Дұрыс жауап: A

Тау етегі мен тау басындағы температура айырмасы: 15 - (-3) = 18 °C. Әрбір 1 км сайын температура 6 °C төмендейді, сондықтан биіктік: 18 : 6 = 3 км = 3000 м. Дұрыс жауап — A. B нұсқасы тау басындағы температураның минус таңбасын ескермегенде шығады: 15 - 3 = 12 °C, 12 : 6 = 2 км = 2000 м. C нұсқасында 1 км сайын 6 °C орнына әрбір 100 м сайын 1 °C төмендеу алынған: 18 \cdot 100 = 1800 м. D нұсқасында 6 °C төмендеу 1 км-ге емес, 100 м-ге жатқызылған: 18 : 6 = 3, 3 \cdot 100 = 300 м.

Жиі кететін қателер

Минус таңбасын жоғалтады: +23 °C пен -5 °C арасындағы амплитуда 18 °C емес, 28 °C. Азайтуды жақшамен жазған дұрыс.
Нормасын шатастырады: 1 км-ге 6 °C дегеніміз 100 м-ге 0{,}6 °C, ал 100 м-ге 6 °C емес. Бөлмес бұрын бірліктерін салыстыр.
Жел төмен қысымнан жоғары қысымға қарай соғады деп жазады. Ауа қысымы төмен жерге қарай ағады.
Биіктіктерді шатастырады: етегі мен басындағы температура айырмасынан таудың салыстырмалы биіктігі табылады, ал абсолюттік биіктік теңіз деңгейінен есептеледі.

Тақырып бойынша сұрақтар

Тауда биіктеген сайын неге суық болады?: Тропосфераның ауасы күн сәулесінен тікелей емес, негізінен жер бетінен жылынады. Жоғарылаған сайын жылу көзінен алыстаймыз, ал сирек ауа жылуды нашар ұстайды. Сондықтан температура әр километр сайын орта есеппен 6 °C төмендейді. Ерекше жағдайлар да болады — инверсия, мысалы түнде суық ауа ағып жиналатын қазаншұңқырларда.
Таудың биіктігін атмосфералық қысым бойынша қалай табады?: Тау етегі мен басындағы қысымның айырмасын (мм сын. бағ.) тауып, 10-ға бөліп, 100 м-ге көбейту керек. Мысалы, етегінде 760, басында 560 мм сын. бағ.: айырмасы 200, 200 : 10 · 100 = 2000 м. Бұл тропосфераның төменгі бөлігіне арналған жуық ереже: биік жерде қысым баяуырақ төмендейді.

Осы тақырып бойынша жаттығу

ENTLab теорияны ҰТО спецификациясы негізінде өз сөзімен жазады. Біз ҰТО емеспіз және онымен ешқандай байланысымыз жоқ.