ENTLab
РУСҚазақша
← Барлық тақырып: География

География · ҰБТ-ға арналған теория

Гидросфера: тұздылық, өзендер, көлдер

Тақырып Жердің сулары туралы: тұздылық қалай есептеледі, өзен қандай бөліктерден тұрады, Қазақстан өзендері қайда ағады, мұхит ағыстары қалай түзіледі.

Осы тақырып бойынша жаттығуТолық қолжетімділік болса — осы тақырып бойынша жаттығу, болмаса — пән бойынша тегін тест.

ҰБТ бұл тақырыптан нені тексереді

Бөлім: 03 Физикалық география. Табиғатты пайдалану және геоэкология

ҰТО спецификациясының тармағы: 06 Гидросфера

Біздің бағалауымызша, нұсқада бұл тақырып бойынша орта есеппен 2 тапсырма болады (40 тапсырманың ішінде).

Осы пән бойынша ҰБТ 2026 спецификациясы: тақырыптар мен тапсырмалар

Не істей білу керек

  • Судың тұздылығын промиллемен, өзеннің құламасы мен еңісін есептей білу.
  • Қазақстанның негізгі өзендері қайда құятынын және ірі көлдердің ерекшелігін білу.
  • Жылы және суық ағыстарды ажыратып, олардың әсерін түсіндіре білу.

Ең бастысы туралы қысқаша

  • Тұздылық. 1 кг теңіз суында еріген тұздың граммен алынған массасы: S = \frac{m}{M} ‰, мұндағы m — тұз массасы (г), M — теңіз суының массасы (кг). Мұхит суының орташа тұздылығы — шамамен 35 ‰.
  • Өзен бөліктері. Бастауы — өзеннің басталатын жері, сағасы — құятын жері, алабы — өзен суын жинайтын аумақ.
  • Құлама және еңіс. Құлама — бастау мен сағаның биіктік айырмасы (м), еңіс — құламаның өзен ұзындығына қатынасы (м/км).
  • Қазақстан өзендері. Жайық — Каспийге, Сырдария — Арал теңізіне, Іле — Балқашқа құяды, Ертіс Обь өзеніне құйып, Солтүстік Мұзды мұхит алабына жатады.
  • Көлдер. Каспий — әлемдегі ең ірі ағынсыз көл; Балқаштың батыс бөлігі тұщы, шығыс бөлігі ащылау.
  • Ағыстар. Жылы ағыстың суы айналасындағы судан жылырақ, суық ағыстың суы суығырақ. Меридиан бойымен ағатын жылы ағыстар әдетте төменгі ендіктерден жоғарғы ендіктерге, суықтары керісінше ағады. Гольфстрим — жылы, Перу ағысы — суық.

Талдауы бар тапсырмалар

ENTLab тапсырмалар қорынан, ҰТО нұсқаларынан емес. Алдымен өзің шешіп көр, содан кейін талдауын аш.

5 кг теңіз суында 100 г тұз еріген. Бұл судың тұздылығы
  • A)50 ‰
  • B)2 ‰
  • C)20 ‰
  • D)100 ‰
Жауабы мен талдауы

Дұрыс жауап: C

Тұздылық — 1 кг теңіз суында еріген тұздардың грамм есебіндегі массасы: 100 / 5 = 20 ‰. 2 ‰ — тұз 100 г суға шаққанда есептелген, яғни промилле емес, пайыз табылған. 100 ‰ — тұздың массасы судың массасына бөлінбеген. 50 ‰ — бөлінгіш пен бөлгіштің орны ауыстырылған: 5000 / 100 = 50 (грамдағы су массасы тұз массасына бөлінген).
Каспий теңізіне құятын Қазақстан өзені
  • A)Сырдария
  • B)Жайық
  • C)Ертіс
  • D)Іле
Жауабы мен талдауы

Дұрыс жауап: B

Жайық Оңтүстік Оралдан басталып, Батыс Қазақстан және Атырау облыстары арқылы ағып, Атырау қаласының маңында Каспий теңізіне құяды. Сырдария Арал теңізіне құяды. Ертіс солтүстікке қарай ағып, Обь өзеніне құяды, яғни Солтүстік Мұзды мұхит алабына жатады. Іле Балқаш көліне құяды.

Жиі кететін қателер

  • Тұз массасын 100 г суға шағып, промилле емес, пайыз табады. Промилле үшін тұздың граммен алынған массасын теңіз суының килограммен алынған массасына бөлу керек.
  • Бөлінгіш пен бөлгішті ауыстырып, су массасын тұз массасына бөледі. Тексеру: теңіздер мен мұхит суының тұздылығы бірнеше промилледен шамамен 40 ‰-ге дейін; одан көп шықса, тұз массасын су массасына бөлгеніңді тексер.
  • Ертіс ішкі су айдынына құяды деп ойлайды. Ол солтүстікке ағып, Обь өзеніне құяды және Солтүстік Мұзды мұхит алабына жатады.
  • Құлама мен еңісті шатастырады: құлама метрмен өлшенеді, еңіс өзен ұзындығының әр километріне келетін метрмен не сантиметрмен беріледі.

Тақырып бойынша сұрақтар

Теңіздер мен мұхит бөліктерінің тұздылығы неге әртүрлі?
Тұздылық булану, жауын-шашын және өзен суының құйылуы арасындағы қатынасқа байланысты. Жауын-шашын аз, булану күшті жерлерде, мысалы тропиктік шөлдердің маңында, су тұздырақ — ең тұзды теңіздердің бірі Қызыл теңіз осындай. Көп өзен құятын, жауын-шашын мол түсетін немесе мұз еритін жерде су тұщыланады, Балтық теңізі сияқты.
Балқаштың бір бөлігі неге тұщы, екінші бөлігі ащылау?
Өзен суының негізгі бөлігін Іле әкеледі, ол көлдің батыс бөлігіне құйып, оны тұщытады. Батыс пен шығыс бөліктерін тар Ұзынарал бұғазы жалғайды, ол арқылы су нашар араласады. Шығыс бөлігіне тұщы су аз келеді, онда булану басым, сондықтан суы ащылау.
Осы тақырып бойынша жаттығу

ENTLab теорияны ҰТО спецификациясы негізінде өз сөзімен жазады. Біз ҰТО емеспіз және онымен ешқандай байланысымыз жоқ.