Бойлығы басқа пункттегі жергілікті уақыт қалай табылады?

Алдымен бойлықтар айырмасын табады: пункттер Гринвичтің бір жағында жатса, үлкен бойлықтан кішісін азайтады, екі жағында жатса, бойлықтарды қосады. Айырманы 4 мин-ға көбейтеді, себебі 1^°-қа 4 мин сәйкес келеді. Шығыстағы пункт үшін шыққан уақытты қосады, батыстағы үшін азайтады.

Сандық масштаб атаулы масштабқа қалай аударылады?

Сандық масштаб картадағы 1 см-ге жергілікті жердің неше сантиметрі келетінін көрсетеді. Километрге аудару үшін бес нөлді, метрге аудару үшін екі нөлді алып тастайды. Мысалы, 1 : 200 000 — 1 см-де 2 км, ал 1 : 25 000 — 1 см-де 250 м. Содан кейін картадағы сантиметрмен өлшенген қашықтықты осы мәнге көбейтеді.

← Барлық тақырып: География

География · ҰБТ-ға арналған теория

Масштаб, координаттар және жергілікті уақыт

Бұл тақырыпта картаны оқуды үйренесің: масштабты аударып, координатты, биіктік пен бағытты анықтап, бойлық бойынша жергілікті уақытты есептейсің.

Осы тақырып бойынша жаттығуТолық қолжетімділік болса — осы тақырып бойынша жаттығу, болмаса — пән бойынша тегін тест.

ҰБТ бұл тақырыптан нені тексереді

Бөлім: 02 Картография және геоинформатика

ҰТО спецификациясының тармағы: 02 Картография

Біздің бағалауымызша, нұсқада бұл тақырып бойынша орта есеппен 3 тапсырма болады (40 тапсырманың ішінде).

Осы пән бойынша ҰБТ 2026 спецификациясы: тақырыптар мен тапсырмалар

Не істей білу керек

Сандық масштабты атаулы масштабқа аударып, карта бойынша жердегі қашықтықты таба білу.
Географиялық координаттар мен бағыттың азимутын анықтай білу.
Бойлықтар айырмасы бойынша жергілікті уақытты есептей білу.
Абсолюттік және салыстырмалы биіктікті тауып, горизонтальдарды оқи білу.

Ең бастысы туралы қысқаша

Масштаб. 1 : 100\,000 масштабында картадағы 1 см-ге жердегі 1 км келеді, себебі 1 км = 100\,000 см. Жердегі қашықтық = картадағы кесінді × атаулы масштаб.
Координаттар. Ендік экватордан (90^\circ-қа дейін с. е. не о. е.), бойлық Гринвич меридианынан (180^\circ-қа дейін ш. б. не б. б.) есептеледі.
Жергілікті уақыт. Бойлықтың 1^\circ-ы — 4 мин, 15^\circ-ы — 1 сағ; шығыста уақыт ілгері. Пункттер Гринвичтің бір жағында болса, бойлықтарды азайтады, екі жағында болса, қосады. Бұл белдеулік емес, жергілікті күн уақыты.
Биіктік. Абсолюттік биіктік мұхит деңгейінен есептеледі; салыстырмалы — бір нүктенің екіншісінен асуы, абсолюттік биіктіктердің айырмасына тең.
Горизонтальдар. Биіктігі бірдей нүктелерді қосатын сызықтар: олар неғұрлым жиі болса, беткей соғұрлым тік; бергштрих беткейдің төмендеу бағытын көрсетеді.
Азимут. Солтүстік бағыттан нысанға қарай бағытқа дейін сағат тілінің бағытымен өлшенетін бұрыш: шығыс — 90^\circ, оңтүстік — 180^\circ, батыс — 270^\circ.

Талдауы бар тапсырмалар

ENTLab тапсырмалар қорынан, ҰТО нұсқаларынан емес. Алдымен өзің шешіп көр, содан кейін талдауын аш.

Масштабы «1 см-де 4 км» картада қалалар арасындағы қашықтық 6 см. Жергілікті жердегі қашықтық

A)1{,}5 км
B)10 км
C)24 км
D)240 км

Жауабы мен талдауы

Дұрыс жауап: C

«1 см-де 4 км» атаулы масштабы картаның әр сантиметріне жергілікті жердің 4 км сәйкес келетінін білдіреді. Қашықтық: 6 \cdot 4 = 24 км. 1{,}5 км бөлгенде шығады: 6 : 4 = 1{,}5. 10 км қосқанда шығады: 6 + 4 = 10. 240 км — артық нөл: 1 см-ге 4 км орнына 40 км алынған.

Төбе шыңының абсолюттік биіктігі 250 м, етегінікі — 130 м. Төбенің салыстырмалы биіктігі

A)120 м
B)380 м
C)250 м
D)190 м

Жауабы мен талдауы

Дұрыс жауап: A

Салыстырмалы биіктік — шыңның етектен асып тұруы: 250 - 130 = 120 м. Жауабы A. B нұсқасы (380 м) — биіктіктерді азайтудың орнына қосқанда: 250 + 130 = 380. C нұсқасы (250 м) — шыңның абсолюттік биіктігін салыстырмалы деп алғанда. D нұсқасы (190 м) — биіктіктердің орташасын тапқанда: (250 + 130) : 2 = 190.

Жиі кететін қателер

Масштабты аударғанда нөлдерді санауда қателеседі: 1 : 50\,000 — 1 см-де 500 м, 50 км емес. Метрге аудару үшін екі нөлді, километрге аудару үшін бес нөлді алып тастайды.
Уақытты есептегенде бағытты шатастырады: шығыстағы пунктте жергілікті уақыт ілгері болады, сондықтан айырма қосылады, ал батысырақ пункт үшін азайтылады.
Бойлықтар айырмасының орнына пункттің бойлығын алады. Алдымен бойлықтар айырмасын тауып, содан кейін оны 4 мин-ға көбейту керек.
Биіктіктерді қосады немесе шыңның абсолюттік биіктігін салыстырмалы деп алады. Салыстырмалы биіктік шың мен етектің биіктіктерінің айырмасына тең.

Тақырып бойынша сұрақтар

Бойлығы басқа пункттегі жергілікті уақыт қалай табылады?: Алдымен бойлықтар айырмасын табады: пункттер Гринвичтің бір жағында жатса, үлкен бойлықтан кішісін азайтады, екі жағында жатса, бойлықтарды қосады. Айырманы 4 мин-ға көбейтеді, себебі 1^\circ-қа 4 мин сәйкес келеді. Шығыстағы пункт үшін шыққан уақытты қосады, батыстағы үшін азайтады.
Сандық масштаб атаулы масштабқа қалай аударылады?: Сандық масштаб картадағы 1 см-ге жергілікті жердің неше сантиметрі келетінін көрсетеді. Километрге аудару үшін бес нөлді, метрге аудару үшін екі нөлді алып тастайды. Мысалы, 1 : 200\,000 — 1 см-де 2 км, ал 1 : 25\,000 — 1 см-де 250 м. Содан кейін картадағы сантиметрмен өлшенген қашықтықты осы мәнге көбейтеді.

Осы тақырып бойынша жаттығу

ENTLab теорияны ҰТО спецификациясы негізінде өз сөзімен жазады. Біз ҰТО емеспіз және онымен ешқандай байланысымыз жоқ.