Тарихи әдістің картографиялық әдістен айырмасы неде?

Тарихи әдіс аумақтың бүгінгі күйін оның өткендегі дамуымен түсіндіреді: жер бедері қалай қалыптасқанын, қоныстану мен шаруашылық қалай өзгергенін зерттейді. Картографиялық әдісте карта білім көзі болады: ол бойынша нысандардың орналасуын зерттеп, қашықтық пен ауданды өлшейді. Бұл әдістер жиі бірін-бірі толықтырады, мысалы, ескі және жаңа карталарды салыстырғанда.

Аэроғарыштық әдістің далалық әдістен айырмасы неде?

Аэроғарыштық әдісте аумақ ұшақтан және жер серігінен түсірілген суреттер арқылы зерттеледі: бір суретте үлкен аумақ көрінеді, ал әр жылғы суреттер өзгерістерді көрсетеді. Далалық әдісте зерттеуші бақылау мен өлшеуді жергілікті жерде өзі жүргізеді, сондықтан нақты бір учаске туралы дәл дерек алады. Екі әдіс жиі бірге қолданылады: суретте көрінгенді жерде тексереді.

← Барлық тақырып: География

География · ҰБТ-ға арналған теория

География әдістері және зерттеушілер

Бұл тақырыпта география Жерді қандай тәсілдермен зерттейтіні және географияның дамуына үлес қосқан ғалымдар қарастырылады — орта ғасыр энциклопедистерінен Қазақстанды зерттеушілерге дейін.

Осы тақырып бойынша жаттығуТолық қолжетімділік болса — осы тақырып бойынша жаттығу, болмаса — пән бойынша тегін тест.

ҰБТ бұл тақырыптан нені тексереді

Бөлім: 01 Географиялық зерттеу әдістері

ҰТО спецификациясының тармағы: 01 Жалпы географиялық әдістер. Зерттеулер және зерттеушілер

Біздің бағалауымызша, нұсқада бұл тақырып бойынша орта есеппен 1–2 тапсырма болады (40 тапсырманың ішінде).

Осы пән бойынша ҰБТ 2026 спецификациясы: тақырыптар мен тапсырмалар

Не істей білу керек

Жалпы географиялық әдістерді мақсатына қарай ажырата білу: картографиялық, тарихи, статистикалық, аэроғарыштық, далалық.
Нақты зерттеу міндетіне сай әдісті таңдай білу.
Ғалымды не саяхатшыны оның еңбегімен, ашқан жаңалығымен немесе зерттеген өлкесімен сәйкестендіре білу.

Ең бастысы туралы қысқаша

Картографиялық. Карта білім көзі қызметін атқарады: ол арқылы нысандардың орналасуын зерттеп, қашықтық пен ауданды өлшейді.
Тарихи. Аумақтың бүгінгі бейнесін оның өткендегі дамуымен түсіндіреді: жер бедерінің қалыптасуы, қоныстану, шаруашылықтың өзгеруі.
Статистикалық. Сандық көрсеткіштерді өңдейді: халық саны, өндіріс көлемі, түсімділік.
Аэроғарыштық және далалық. Аэроғарыштық әдіс аумақты ұшақтар мен жасанды жер серіктерінен түсірілген суреттер арқылы зерттейді. Далалық әдісте бақылау мен өлшеу жергілікті жерде жүргізіледі.
Қазақстанды зерттеушілер. Ш. Уәлиханов 1858–1859 жылдары Қашқарияға барған; П. П. Семенов-Тян-Шанский Тянь-Шаньды зерттеген; Қ. И. Сәтбаев Жезқазғанның жер қойнауын зерттеген.

Талдауы бар тапсырмалар

ENTLab тапсырмалар қорынан, ҰТО нұсқаларынан емес. Алдымен өзің шешіп көр, содан кейін талдауын аш.

Тау басынан көкжиектің төмендеу бұрышы бойынша Жердің радиусын есептеп шығарған хорезмдік ғалым-энциклопедист

A)Ибн Сина
B)әл-Фараби
C)Ұлықбек
D)әл-Бируни

Жауабы мен талдауы

Дұрыс жауап: D

Хорезмде туған әл-Бируни (XI ғасыр) таудың биіктігін және оның басынан көкжиектің төмендеу бұрышын өлшеп, осы деректер бойынша Жердің радиусын есептеп шығарды. Ибн Сина — оның замандасы, ең алдымен медицина бойынша еңбектерімен («Дәрігерлік ғылымның каноны») танымал. Отырарда туған әл-Фараби (X ғасыр) — «Екінші ұстаз» атанған философ. Ұлықбек (XV ғасыр) — Самарқандта жұлдыздар каталогын жасаған астроном, бірақ Жер радиусын бұл тәсілмен есептемеген.

Аумақтың қазіргі бейнесін оның өткендегі дамуы арқылы түсіндіретін әдіс

A)картографиялық әдіс
B)тарихи әдіс
C)статистикалық әдіс
D)аэроғарыштық әдіс

Жауабы мен талдауы

Дұрыс жауап: B

Табиғи және шаруашылық нысандардың қазіргі күйін түсіну үшін олардың шығу тегі мен дамуын зерттеу — тарихи әдіс (B). Картографиялық әдіс (A) картаны білім көзі ретінде пайдаланады. Статистикалық әдіс (C) сандық көрсеткіштерді өңдейді. Аэроғарыштық әдіс (D) аумақты ұшақ пен жер серігінен түсірілген суреттер арқылы зерттейді.

Жиі кететін қателер

Тарихи және статистикалық әдісті шатастырады. Аумақтың бүгінгі бейнесі өткенімен түсіндірілсе — тарихи әдіс, сандық көрсеткіштер өңделсе — статистикалық әдіс.
Жер радиусын есептеуді Ибн Синаға не әл-Фарабиге телиді. Тау басынан көкжиектің төмендеу бұрышы арқылы радиусты әл-Бируни есептеген.
Әл-Бируни мен Махмұд Қашқариді шатастырады, өйткені екеуі де XI ғасырда өмір сүрген. «Диуани лұғат ат-түрк» сөздігіндегі дөңгелек карта — Қашқаридің еңбегі.
Ұшақтар мен жасанды жер серіктерінен түсірілген суреттерді зерттеуді далалық әдіске жатқызады. Мұндай суреттермен жұмыс — аэроғарыштық әдіс, ал далалық әдісте бақылау жергілікті жерде жүргізіледі.

Тақырып бойынша сұрақтар

Тарихи әдістің картографиялық әдістен айырмасы неде?: Тарихи әдіс аумақтың бүгінгі күйін оның өткендегі дамуымен түсіндіреді: жер бедері қалай қалыптасқанын, қоныстану мен шаруашылық қалай өзгергенін зерттейді. Картографиялық әдісте карта білім көзі болады: ол бойынша нысандардың орналасуын зерттеп, қашықтық пен ауданды өлшейді. Бұл әдістер жиі бірін-бірі толықтырады, мысалы, ескі және жаңа карталарды салыстырғанда.
Аэроғарыштық әдістің далалық әдістен айырмасы неде?: Аэроғарыштық әдісте аумақ ұшақтан және жер серігінен түсірілген суреттер арқылы зерттеледі: бір суретте үлкен аумақ көрінеді, ал әр жылғы суреттер өзгерістерді көрсетеді. Далалық әдісте зерттеуші бақылау мен өлшеуді жергілікті жерде өзі жүргізеді, сондықтан нақты бір учаске туралы дәл дерек алады. Екі әдіс жиі бірге қолданылады: суретте көрінгенді жерде тексереді.

Осы тақырып бойынша жаттығу

ENTLab теорияны ҰТО спецификациясы негізінде өз сөзімен жазады. Біз ҰТО емеспіз және онымен ешқандай байланысымыз жоқ.