ENTLab
РУСҚазақша
← Барлық тақырып: Химия

Химия · ҰБТ-ға арналған теория

Периодтық заң және периодтық жүйе

Элементтің кестедегі орнына қарап, оның атом құрылысын, тотығу дәрежелерін және қосылыстарының формулаларын болжауға болады. Элементті анықтауға арналған есептер осыған сүйенеді.

Осы тақырып бойынша жаттығуТолық қолжетімділік болса — осы тақырып бойынша жаттығу, болмаса — пән бойынша тегін тест.

ҰБТ бұл тақырыптан нені тексереді

Бөлім: 01 Заттардың бөлшектері

ҰТО спецификациясының тармағы: 02 Химиялық элементтердің периодтық заңы және периодтық жүйесі

Біздің бағалауымызша, нұсқада бұл тақырып бойынша орта есеппен 2 тапсырма болады (40 тапсырманың ішінде).

Осы пән бойынша ҰБТ 2026 спецификациясы: тақырыптар мен тапсырмалар

Не істей білу керек

  • Кестедегі орны бойынша атомның энергетикалық деңгейлері мен сыртқы электрондарының санын анықтау
  • Топ нөмірі бойынша жоғары оксид пен ұшқыш сутекті қосылыстың формуласын құрастыру
  • Атом радиусын, электртерістілікті, металдық және бейметалдық қасиеттерді салыстыру
  • Қосылыстағы массалық үлесі бойынша элементті табу

Ең бастысы туралы қысқаша

  • Периодтық заң. Элементтер мен олардың қосылыстарының қасиеттері атом ядросының зарядына периодты түрде тәуелді.
  • Период және топ. Период нөмірі энергетикалық деңгейлер санын көрсетеді; негізгі топшада топ нөмірі сыртқы электрондар санына тең (гелийден басқа: 1s^2).
  • Жоғары оксидтер. I–VII топтардың негізгі топшаларында ең жоғары тотығу дәрежесі топ нөміріне тең: \mathrm{R_2O}, \mathrm{RO}, \mathrm{R_2O_3}, \mathrm{RO_2}, \mathrm{R_2O_5}, \mathrm{RO_3}, \mathrm{R_2O_7}. Фтор мен оттек бұл ережеге бағынбайды.
  • Сутекті қосылыстар. IV–VII топ бейметалдарының сутек бойынша валенттілігі сегіз бен топ нөмірінің айырмасына тең: \mathrm{RH_4}, \mathrm{RH_3}, \mathrm{H_2R}, \mathrm{HR}.
  • Период бойынша. Солдан оңға қарай атом радиусы кішірейеді, электртерістілік артып, бейметалдық қасиеттер күшейеді, ал оксидтердің қасиеті негіздіктен амфотерлік арқылы қышқылдыққа қарай өзгереді.
  • Негізгі топшада. Жоғарыдан төмен қарай радиус өседі, электртерістілік кемиді, металдық қасиеттер күшейеді.

Талдауы бар тапсырма

ENTLab тапсырмалар қорынан, ҰТО нұсқаларынан емес. Алдымен өзің шешіп көр, содан кейін талдауын аш.

Екінші периодтың V тобының негізгі топшасындағы элементтің зат мөлшері 0{,}5 моль жоғары оксидінің массасы (г)
  • A)71
  • B)23
  • C)108
  • D)54
Жауабы мен талдауы

Дұрыс жауап: D

Екінші периодтың V тобының негізгі топшасындағы элемент — азот. Оның ең жоғары тотығу дәрежесі топ нөміріне тең, +5, сондықтан жоғары оксиді — \mathrm{N_2O_5}: M = 2 \cdot 14 + 5 \cdot 16 = 108 г/моль. Массасы: m = 0{,}5 \cdot 108 = 54 г. Қате нұсқалар: 71 — фосфор оксиді \mathrm{P_2O_5} алынған (үшінші периодтың элементі): 0{,}5 \cdot 142 = 71; 23 — жоғары оксид ретінде қате \mathrm{NO_2} алынған: 0{,}5 \cdot 46 = 23; 108 — оксидтің молярлық массасы, 0{,}5 моль зат мөлшеріне көбейтілмеген.

Жиі кететін қателер

  • Периодты шатастырады: II периодтағы V топтың негізгі топшасының элементі — фосфор емес, азот. Қысқа кестеде 4–6 периодтардың әрқайсысы екі қатар алады, сондықтан период нөмірін қатар санамай, сол жақ бағаннан қарайды.
  • Оксидтегі индексті сутекті қосылысқа көшіреді: \mathrm{RO_2} болса, формула \mathrm{RH_2} емес, \mathrm{RH_4}, өйткені сутек бойынша валенттілік 8 - 4 = 4.
  • Қосымша топша элементтерінде тек сыртқы s-электрондарды ескереді. Марганецтің (3d^5 4s^2) ең жоғары тотығу дәрежесі +7, жоғары оксиді \mathrm{MnO} емес, \mathrm{Mn_2O_7}.
  • Таныс, бірақ жоғары емес оксидті алады: азоттың жоғары оксиді \mathrm{NO_2} емес, \mathrm{N_2O_5}; күкірттікі \mathrm{SO_2} емес, \mathrm{SO_3}.

Тақырып бойынша сұрақтар

Топ нөмірі бойынша жоғары оксидтің формуласын қалай құрастырады?
Негізгі топша элементінің ең жоғары тотығу дәрежесі әдетте топ нөміріне тең, ал оксидтердегі оттектікі -2. Индекстерді тотығу дәрежелерінің қосындысы нөлге тең болатындай етіп қояды: III топ үшін \mathrm{R_2O_3}, IV топ үшін \mathrm{RO_2}, VI топ үшін \mathrm{RO_3} шығады. Мысалы, күкірттің жоғары оксиді \mathrm{SO_3}, хлордікі — \mathrm{Cl_2O_7}. Бұл ереже фтор мен оттекке қолданылмайды.
Период пен топ бойынша элементтердің қасиеттері қалай өзгереді?
Период бойында солдан оңға қарай энергетикалық деңгейлер саны өзгермейді, ал ядро заряды артады, сондықтан атом радиусы кішірейіп, бейметалдық қасиеттер күшейеді: натрийден хлорға қарай металдың орнын бейметалл басады. Негізгі топшада жоғарыдан төмен қарай жаңа деңгейлер қосылады, радиус өседі, сыртқы электрондар әлсіз ұсталады, металдық қасиеттер күшейеді: калий литийден белсендірек.
Осы тақырып бойынша жаттығу

ENTLab теорияны ҰТО спецификациясы негізінде өз сөзімен жазады. Біз ҰТО емеспіз және онымен ешқандай байланысымыз жоқ.