ENTLab
РУСҚазақша
← Барлық тақырып: Химия

Химия · ҰБТ-ға арналған теория

Атом құрылысы және химиялық байланыс

Атомның неден тұратынын, электрондарының қалай орналасатынын және атомдардың молекула мен кристалға қалай бірігетінін қарастыратын тақырып. Ол байланыс, валенттілік және бөлшектер санына арналған есептерді шығару үшін керек.

Осы тақырып бойынша жаттығуТолық қолжетімділік болса — осы тақырып бойынша жаттығу, болмаса — пән бойынша тегін тест.

ҰБТ бұл тақырыптан нені тексереді

Бөлім: 01 Заттардың бөлшектері

ҰТО спецификациясының тармағы: 01 Атом құрамы және құрылысы. Химиялық байланыс және зат құрылысы

Біздің бағалауымызша, нұсқада бұл тақырып бойынша орта есеппен 3 тапсырма болады (40 тапсырманың ішінде).

Осы пән бойынша ҰБТ 2026 спецификациясы: тақырыптар мен тапсырмалар

Не істей білу керек

  • Реттік нөмір мен массалық сан бойынша атомдағы және иондағы протон, нейтрон, электрон санын табу
  • Алғашқы периодтардағы элементтердің электрондық конфигурациясын жазу, валенттік электрондарды анықтау
  • Заттағы химиялық байланыс түрін және кристалдық тор типін анықтау
  • Молекуладағы \sigma- және \pi-байланыстарды, бөлінбеген электрон жұптарын санау

Ең бастысы туралы қысқаша

  • Атом құрамы. Протон саны Z реттік нөмірге тең, нейтрон саны N = A - Z (A — массалық сан). Атомда электрон Z, ионда Z - q (q — ион заряды таңбасымен).
  • Электрон қабықшасы. Толтырылу реті: 1s\,2s\,2p\,3s\,3p\,4s\,3d; сыйымдылығы: s — 2, p — 6, d — 10 электрон. Негізгі топшаларда валенттік электрон саны топ нөміріне тең (гелийден басқа).
  • Байланыс түрлері. Ковалентті полюссіз — бірдей бейметалдар (\mathrm{Cl_2}), полюсті — әртүрлі бейметалдар (\mathrm{HCl}), иондық — типтік металл мен бейметалл (\mathrm{NaCl}), металдық — металдарда.
  • Сигма және пи. Дара байланыс — \sigma, қос байланыс — \sigma + \pi, үш еселі байланыс — \sigma + 2\pi.
  • Бөлінбеген жұптар. Донорлы-акцепторлы байланысы жоқ бейтарап атомда жұп саны (валенттік электрондар − еселігін ескергендегі байланыс саны) : 2 болады. \mathrm{H_2O} құрамындағы O үшін (6 - 2) : 2 = 2 жұп шығады.
  • Кристалдық торлар. Иондық — тұздар, молекулалық — \mathrm{H_2O}, \mathrm{CO_2}, атомдық — алмаз, \mathrm{SiO_2}, металдық — металдар.

Талдауы бар тапсырма

ENTLab тапсырмалар қорынан, ҰТО нұсқаларынан емес. Алдымен өзің шешіп көр, содан кейін талдауын аш.

Құрамындағы оттек атомдарының саны 16{,}2 г судағымен бірдей болатын мыс купоросының \mathrm{CuSO_4 \cdot 5H_2O} массасы (г); M(\mathrm{H_2O}) = 18 г/моль, M(\mathrm{CuSO_4 \cdot 5H_2O}) = 250 г/моль
  • A)56{,}25
  • B)16
  • C)36
  • D)25
Жауабы мен талдауы

Дұрыс жауап: D

n(\mathrm{H_2O}) = 16{,}2 / 18 = 0{,}9 моль; су молекуласында бір оттек атомы бар, демек n(\mathrm{O}) = 0{,}9 моль. \mathrm{CuSO_4 \cdot 5H_2O} формуласында оттек атомдары 4 + 5 = 9. Кристаллогидраттың зат мөлшері 0{,}9 / 9 = 0{,}1 моль, массасы 0{,}1 \cdot 250 = 25 г. Қате нұсқалар: 56{,}25 — кристалдану суының оттегі ескерілмеген, формулаға 4 атом алынған: 0{,}9 / 4 = 0{,}225 моль, 0{,}225 \cdot 250 = 56{,}25 г; 16 — зат мөлшері дұрыс табылған, бірақ сусыз тұздың молярлық массасына көбейтілген: 0{,}1 \cdot 160 = 16 г; 36 — екі қате бірге: 0{,}225 \cdot 160 = 36 г.

Жиі кететін қателер

  • Үш еселі байланыстың құрамындағы барлық байланысты \sigma-байланыс деп санау. \mathrm{C{\equiv}C} байланысында бір \sigma және екі \pi бар, сондықтан ацетиленде \sigma-байланыс 5 емес, 3.
  • Бөлінбеген жұптар санын байланысқа қатыспаған электрондар санымен шатастыру: судағы оттекте мұндай электрон 4, ал жұп 2.
  • Байланыс ковалентті болғандықтан молекулалық торды атомдық тормен шатастыру: \mathrm{CO_2} мен \mathrm{H_2O} молекулалардан тұрады, ал алмаз бен \mathrm{SiO_2}-де жеке молекула жоқ, атомдар біртұтас торға байланысқан.
  • Нейтрондарды A + Z деп есептеу немесе ионда да электрон санын Z деп алу. Нейтрон саны A - Z, ал иондағы электрон саны Z - q, мұндағы q — ион заряды таңбасымен.

Тақырып бойынша сұрақтар

Молекуладағы \sigma- және \pi-байланыстар санын қалай табады?
Алдымен құрылымдық формуланы сыз. Байланысқан әр атом жұбының арасында бір \sigma-байланыс болады, ал еселі байланыстың екінші және үшінші сызықшасы — \pi-байланыс. Мысалы, этилен (\mathrm{C_2H_4}) молекуласында бес \sigma-байланыс (төрт \mathrm{C{-}H} және бір \mathrm{C{-}C}) және бір \pi-байланыс бар. Байланыстардың зат мөлшерін табу үшін бір молекуладағы санын молекулалардың зат мөлшеріне көбейт.
Иондық байланыстың ковалентті полюсті байланыстан айырмашылығы неде?
Ковалентті полюсті байланыста атомдар ортақ электрон жұбын бөліседі, ол электртерістілігі жоғары атомға қарай ығысады (мысалы, \mathrm{HCl}). Иондық байланыста электртерістіліктер айырмасы өте үлкен: электрон металдан бейметалға іс жүзінде ауысып кетеді де, бір-біріне тартылатын иондар түзіледі (мысалы, \mathrm{NaCl}). Иондық байланысты ковалентті полюсті байланыстың шеткі жағдайы деп қарауға болады.
Осы тақырып бойынша жаттығу

ENTLab теорияны ҰТО спецификациясы негізінде өз сөзімен жазады. Біз ҰТО емеспіз және онымен ешқандай байланысымыз жоқ.