ENTLab
РУСҚазақша
← Барлық тақырып: Биология

Биология · ҰБТ-ға арналған теория

Өсімдіктер мен жануарларда заттардың тасымалдануы

Тақырып заттардың ағза бойымен қалай тасымалданатынын қарастырады: өсімдікте су мен тұздар түтіктер арқылы жүреді, ал жануарлар мен адамда оттек пен қоректік заттарды қан тасиды.

Осы тақырып бойынша жаттығуТолық қолжетімділік болса — осы тақырып бойынша жаттығу, болмаса — пән бойынша тегін тест.

ҰБТ бұл тақырыптан нені тексереді

Бөлім: 01 Тірі ағзалардың көптүрлілігі, құрылымы мен қызметтері. Ағза мен қоршаған орта

ҰТО спецификациясының тармағы: 03 Заттардың тасымалдануы

Біздің бағалауымызша, нұсқада бұл тақырып бойынша орта есеппен 3–4 тапсырма болады (40 тапсырманың ішінде).

Осы пән бойынша ҰБТ 2026 спецификациясы: тақырыптар мен тапсырмалар

Не істей білу керек

  • Өсімдікте су, минералдық және органикалық заттардың қозғалысын түсіндіру
  • Қан айналымының үлкен және кіші шеңберлері бойынша қанның жүретін жолын сипаттау
  • Ата-ананың генотиптері бойынша балалардың қан тобының ықтималдығын анықтау

Ең бастысы туралы қысқаша

  • Ксилема мен флоэма. Ксилема арқылы су мен минералдық тұздар жоғары көтеріледі, флоэманың електі түтіктері арқылы органикалық заттар жапырақтан тамырға, жемістерге және өсу нүктелеріне барады.
  • Су ағыны. Төменгі шеткі қозғаушы күш — тамыр қысымы (көктемгі «жылау», гуттация), жоғарғысы — лептесіктер арқылы жүретін транспирация. Су молекулаларының өзара ілінісуі түтіктердегі тұтас су бағанын ұстап тұрады.
  • Қан айналым шеңберлері. Үлкен шеңбер сол қарыншадан басталады: қолқа → мүшелер → қуыс веналар → оң жүрекше. Кіші шеңбер оң қарыншадан басталады: өкпе артериясы → өкпе → өкпе веналары → сол жүрекше.
  • Артерия мен вена. Артериялар қанды жүректен әкетеді, веналар жүрекке әкеледі: өкпе артериясында веналық қан, өкпе веналарында артериялық қан ағады.
  • AB0 қан топтары. I — I^0I^0, II — I^AI^A немесе I^AI^0, III — I^BI^B немесе I^BI^0, IV — I^AI^B. I^A мен I^B аллельдері кодоминантты, екеуі де I^0-ден басым.

Талдауы бар тапсырмалар

ENTLab тапсырмалар қорынан, ҰТО нұсқаларынан емес. Алдымен өзің шешіп көр, содан кейін талдауын аш.

Судың жоғары қарай ағынының төменгі қозғаушы күші, ол көктемде кесілген сабақтың «жылауын» тудырады
  • A)Тамыр қысымы
  • B)Транспирация
  • C)Тургор қысымы
  • D)Капиллярлық күштер
Жауабы мен талдауы

Дұрыс жауап: A

Тамыр қысымы тамырда пайда болып, суды сабақ түтіктеріне төменнен айдайды — бұл төменгі қозғаушы күш; соның әсерінен көктемде кесілген сабақтан шырын ағады («жылау»). Транспирация (B) — жапырақтың суды буландыруы, бұл жоғарғы қозғаушы күш, ол суды жоғарыдан тартады. Тургор қысымы (C) — жасуша ішіндегі заттардың қабырғаға қысымы, ол ұлпалардың серпімділігін сақтайды, суды түтіктер бойымен айдамайды. Капиллярлық күштер (D) жіңішке түтіктерде көтерілуге тек көмектеседі, кесіндіден шырын ағуын тудырмайды.
Анасының қан тобы II (гетерозигота, I^AI^0), әкесінікі — III (гетерозигота, I^BI^0). Олардың IV қан тобы бар бала туу ықтималдығы қандай?
  • A)0\%
  • B)25\%
  • C)50\%
  • D)12{,}5\%
Жауабы мен талдауы

Дұрыс жауап: B

Анасы I^AI^0 әрқайсысының ықтималдығы \frac{1}{2} болатын I^A және I^0 гаметаларын түзеді; әкесі I^BI^0 — I^B және I^0 гаметаларын, бұлар да \frac{1}{2}-ден. IV топ — I^AI^B генотипі: бала анасынан I^A, әкесінен I^B алуы керек, ықтималдық \frac{1}{2}\cdot\frac{1}{2}=\frac{1}{4}, яғни 25\%. 0\% жауабын ата-ананың ешқайсысында IV топ болмаса, ол мүмкін емес деп санайтын адам алады. 50\% жауабы — тек бір ата-ананың гамета ықтималдығы ескерілген. 12{,}5\% жауабы — баланың жынысы да сұралғандай артық \frac{1}{2} көбейткіші алынған.

Жиі кететін қателер

  • Ксилема мен флоэманы шатастырады. Ксилема бойымен су мен тұздар тамырдан жоғары көтеріледі, флоэма бойымен органикалық заттар жапырақтан басқа мүшелерге тарайды.
  • Артериялық қан ағатын кез келген тамырды артерия деп атайды. Тамыр қанның бағытына қарай аталады: жүректен шығатыны — артерия, жүрекке келетіні — вена.
  • Ата-анасында жоқ қан тобы балада болмайды деп ойлайды. Ата-ананың бірінің генотипі I^AI^0 (II топ), екіншісінікі I^BI^0 (III топ) болса, балалары төрт қан тобының кез келгенімен тууы мүмкін.
  • Кіші шеңберді сол қарыншадан бастайды. Ол оң қарыншадан басталады, ал үлкен шеңбер қолқа шығатын сол қарыншадан басталады.

Тақырып бойынша сұрақтар

Өсімдікке транспирация не үшін керек?
Транспирация — жапырақтың суды негізінен лептесіктер арқылы буландыруы. Ол су мен минералдық тұздарды тамырдан жапыраққа көтеретін сору күшін тудырады және ыстықта жапырақты салқындатады. Өсімдік оны лептесіктерді ашып-жабу арқылы реттейді: су жетіспегенде лептесіктер жабылып, буландыру азаяды.
Артериялық қанның веналық қаннан айырмашылығы қандай?
Артериялық қан оттекке қаныққан, ондағы гемоглобин оксигемоглобин түзеді, сондықтан ол ашық қызыл. Веналық қан оттекті ұлпаларға беріп қойған, онда көмірқышқыл газы көп, түсі күңгірттеу. Адамда жүректің сол жартысында артериялық қан, оң жартысында веналық қан болады; үлкен шеңберде артериялық қан артериялармен, ал кіші шеңберде өкпе веналарымен ағады.
Осы тақырып бойынша жаттығу

ENTLab теорияны ҰТО спецификациясы негізінде өз сөзімен жазады. Біз ҰТО емеспіз және онымен ешқандай байланысымыз жоқ.