Неліктен ашу оттекті тыныс алуға қарағанда әлдеқайда аз АТФ береді?

Оттек болмаса, глюкоза тек гликолизден өтеді де, жасуша 2 АТФ қана алады. Соңғы өнімдердің — этил спиртінің немесе сүт қышқылының — құрамында әлі де көп энергия сақталады. Оттек болғанда пирожүзім қышқылы митохондрияда mathrmCO_2 мен mathrmH_2O-ға дейін тотығып, тағы 36 АТФ береді, барлығы 38 АТФ — 19 есе көп.

Дем алу мен дем шығару қалай жүреді?

Дем алғанда көкет пен сыртқы қабырғааралық бұлшықеттер жиырылады: кеуде қуысының көлемі ұлғайып, өкпедегі қысым атмосфералық қысымнан төмендейді, сөйтіп ауа ішке кіреді. Тыныш дем шығарғанда бұл бұлшықеттер босаңсиды, көлем кішірейіп, ауа сыртқа шығады. Өкпе өздігінен кеңеймейді: онда қаңқа бұлшықеттері жоқ, ол кеуде қуысының қабырғасына ілесіп, енжар созылады.

← Барлық тақырып: Биология

Биология · ҰБТ-ға арналған теория

Тыныс алу және энергия алмасуы

Тыныс алу дегеніміз — ағзаның ортамен газ алмасуы және жасушада органикалық заттардың тотығуы; бұл кезде бөлінген энергия АТФ-та жинақталады. Тақырып энергия алмасуының кезеңдерін білуге және АТФ санын есептеуге қажет.

Осы тақырып бойынша жаттығуТолық қолжетімділік болса — осы тақырып бойынша жаттығу, болмаса — пән бойынша тегін тест.

ҰБТ бұл тақырыптан нені тексереді

Бөлім: 01 Тірі ағзалардың көптүрлілігі, құрылымы мен қызметтері. Ағза мен қоршаған орта

ҰТО спецификациясының тармағы: 04 Тыныс алу

Біздің бағалауымызша, нұсқада бұл тақырып бойынша орта есеппен 3 тапсырма болады (40 тапсырманың ішінде).

Осы пән бойынша ҰБТ 2026 спецификациясы: тақырыптар мен тапсырмалар

Не істей білу керек

Энергия алмасуының кезеңдерін ажырату: әрқайсысы қайда жүреді, не түзіледі, неше АТФ береді
Оттекті тыныс алудың, спирттік және сүт қышқылды ашудың жиынтық теңдеулерін құрастыру
АТФ пен глюкозаның мөлшерін және АТФ-та жинақталған энергияның үлесін есептеу
Өкпе мен ұлпалардағы газ алмасуды және тыныс алудың реттелуін түсіндіру

Ең бастысы туралы қысқаша

Үш кезең. Дайындық кезеңінде полимерлер мономерлерге дейін ыдырайды, энергия жылу түрінде шашырайды. Гликолиз цитоплазмада оттексіз жүреді. Оттекті кезең митохондрияда өтеді.
Гликолиз. Глюкоза пирожүзім қышқылының екі молекуласына дейін ыдырайды; 1 молекула глюкозадан таза 2 АТФ түзіледі.
Толық тотығу. \mathrm{C_6H_{12}O_6 + 6O_2 \rightarrow 6CO_2 + 6H_2O}; мектеп курсындағы есеп бойынша барлығы 38 АТФ: оның 2-уі гликолизден, 36-сы оттекті кезеңнен.
Ашу. Оттексіз жүреді, 2 АТФ береді. Спирттік ашу (ашытқылар): \mathrm{C_6H_{12}O_6 \rightarrow 2C_2H_5OH + 2CO_2}. Сүт қышқылды ашу (бактериялар, оттек жетіспегендегі бұлшықет): \mathrm{C_6H_{12}O_6 \rightarrow 2C_3H_6O_3}.
Газ алмасу. Альвеолалар мен ұлпаларда \mathrm{O_2} мен \mathrm{CO_2} диффузия арқылы концентрациясы төмен жаққа өтеді. Тыныс алу орталығы сопақша мида орналасқан; қанда \mathrm{CO_2} көбейсе, тыныс күшейеді.

Талдауы бар тапсырмалар

ENTLab тапсырмалар қорынан, ҰТО нұсқаларынан емес. Алдымен өзің шешіп көр, содан кейін талдауын аш.

Анаэробты жағдайда жасуша глюкозаны тек гликолиз жолымен ыдыратып, 1 моль глюкозадан 2 моль АТФ алады. 1 моль глюкоза толық тотыққанда 38 моль АТФ түзіледі. 3 моль глюкоза толық тотыққанда қанша АТФ түзілсе, сонша АТФ алу үшін жасуша анаэробты жағдайда неше моль глюкоза ыдыратуы керек?

A)19 моль
B)57 моль
C)54 моль
D)114 моль

Жауабы мен талдауы

Дұрыс жауап: B

1) 3 моль глюкоза толық тотыққанда түзілетін АТФ: 3 \cdot 38 = 114 моль. 2) Тек гликолиз есебінен сонша АТФ беретін глюкоза: 114 : 2 = 57 моль. A (19 моль) — 3-ке көбейтуді ұмытқан: 38 : 2 = 19. C (54 моль) — тек оттекті кезеңнің АТФ-ын, 38 моль орнына 36 моль алған: 3 \cdot 36 = 108, 108 : 2 = 54. D (114 моль) — 2-ге бөлмеген, яғни глюкоза мөлшерінің орнына АТФ-тың моль санын жазған.

1 моль глюкозаның гликолизі кезінде 200 кДж энергия бөлінеді, оның ішінде 80 кДж АТФ-та жинақталады. Оттекті кезеңде тағы 2600 кДж бөлінеді, оның ішінде 1440 кДж АТФ-та жинақталады. 1 моль глюкоза толық тотыққанда бөлінген барлық энергияның қандай үлесі АТФ-та жинақталады (бүтін пайызға дейінгі дәлдікпен)?

A)40\%
B)46\%
C)54\%
D)58\%

Жауабы мен талдауы

Дұрыс жауап: C

1) Бөлінген барлық энергия: 200 + 2600 = 2800 кДж. 2) АТФ-та жинақталған энергия: 80 + 1440 = 1520 кДж. 3) Үлесі: \frac{1520}{2800} \approx 0{,}543, яғни \approx 54\%. A (40\%) — тек гликолиз есептелген: \frac{80}{200} = 0{,}4. B (46\%) — жылу түрінде шашылған энергияның үлесі табылған: 2800 - 1520 = 1280 кДж, \frac{1280}{2800} \approx 0{,}457. D (58\%) — бөлімге тек оттекті кезеңнің энергиясы алынған: \frac{1520}{2600} \approx 0{,}585.

Жиі кететін қателер

Оттекті кезеңнің үлесін жалпы қорытындымен шатастыру. Мектеп курсында оттекті кезең 36 АТФ береді, гликолиздің 2 АТФ-ымен бірге — 38.
Сүт қышқылды ашуда көмірқышқыл газы бөлінеді деп ойлау. \mathrm{CO_2} спирттік ашуда бөлінеді, ал сүт қышқылды ашудың өнімі — тек сүт қышқылы \mathrm{2C_3H_6O_3}.
Гликолиз митохондрияда жүреді деп жазу. Гликолиз цитоплазмада өтеді, ал митохондрияда оттекті кезең жүреді.
Есепте глюкозаның орнына АТФ-тың моль санын жауап етіп жазу. Жауап бермес бұрын сұралған шаманы қайта оқып, өлшем бірлігін тексер.

Тақырып бойынша сұрақтар

Неліктен ашу оттекті тыныс алуға қарағанда әлдеқайда аз АТФ береді?: Оттек болмаса, глюкоза тек гликолизден өтеді де, жасуша 2 АТФ қана алады. Соңғы өнімдердің — этил спиртінің немесе сүт қышқылының — құрамында әлі де көп энергия сақталады. Оттек болғанда пирожүзім қышқылы митохондрияда \mathrm{CO_2} мен \mathrm{H_2O}-ға дейін тотығып, тағы 36 АТФ береді, барлығы 38 АТФ — 19 есе көп.
Дем алу мен дем шығару қалай жүреді?: Дем алғанда көкет пен сыртқы қабырғааралық бұлшықеттер жиырылады: кеуде қуысының көлемі ұлғайып, өкпедегі қысым атмосфералық қысымнан төмендейді, сөйтіп ауа ішке кіреді. Тыныш дем шығарғанда бұл бұлшықеттер босаңсиды, көлем кішірейіп, ауа сыртқа шығады. Өкпе өздігінен кеңеймейді: онда қаңқа бұлшықеттері жоқ, ол кеуде қуысының қабырғасына ілесіп, енжар созылады.

Осы тақырып бойынша жаттығу

ENTLab теорияны ҰТО спецификациясы негізінде өз сөзімен жазады. Біз ҰТО емеспіз және онымен ешқандай байланысымыз жоқ.