ENTLab
РУСҚазақша
← Барлық тақырып: Биология

Биология · ҰБТ-ға арналған теория

Ағзалардың қоректену тәсілдері

Тақырып ағзалардың органикалық зат пен энергияны қалай алатынын қарастырады: өзі түзе ме, әлде дайынын пайдалана ма. Фотосинтез, қоректену типтері және ас қорыту туралы тапсырмаларға керек.

Осы тақырып бойынша жаттығуТолық қолжетімділік болса — осы тақырып бойынша жаттығу, болмаса — пән бойынша тегін тест.

ҰБТ бұл тақырыптан нені тексереді

Бөлім: 01 Тірі ағзалардың көптүрлілігі, құрылымы мен қызметтері. Ағза мен қоршаған орта

ҰТО спецификациясының тармағы: 02 Қоректену

Біздің бағалауымызша, нұсқада бұл тақырып бойынша орта есеппен 3–4 тапсырма болады (40 тапсырманың ішінде).

Осы пән бойынша ҰБТ 2026 спецификациясы: тақырыптар мен тапсырмалар

Не істей білу керек

  • Автотрофты, гетеротрофты және миксотрофты қоректенуді ажыратып, ағзалардан мысал келтіру
  • Фотосинтез теңдеуін жазып, жарық және қараңғы фазаларда не болатынын түсіндіру
  • Заттарды алу тәсілі бойынша паразиттерді, жартылай паразиттерді, сапрофиттер мен эпифиттерді ажырату
  • Адамда тағам заттары қай жерде, қандай ферменттермен ыдырайтынын атау

Ең бастысы туралы қысқаша

  • Автотрофтар мен гетеротрофтар. Автотрофтар органикалық затты бейорганикалық заттан түзеді: фотоавтотрофтар — жарық энергиясымен, хемоавтотрофтар — бейорганикалық заттарды тотықтырып. Гетеротрофтар дайын органикалық затты пайдаланады.
  • Фотосинтез. 6\mathrm{CO_2} + 6\mathrm{H_2O} \to \mathrm{C_6H_{12}O_6} + 6\mathrm{O_2} — хлоропластарда жарықта жүреді. Оттек судан бөлінеді.
  • Фотосинтез фазалары. Жарық фазасы тилакоидтарда өтеді: су фотолизі, АТФ пен НАДФ·Н түзілуі. Қараңғы фаза — стромада: \mathrm{CO_2} Кальвин циклінде байланысады.
  • Қоректену типтері. Сапрофиттер өлі органикалық затпен, паразиттер иесі есебінен қоректенеді. Омела — жартылай паразит: фотосинтез жүргізеді, бірақ иесінен су мен тұздарды алады. Эвглена — миксотроф: жарықта фотосинтез жүргізеді, қараңғыда — гетеротроф.
  • Адамның ас қорытуы. Крахмалды ауызда сілекей амилазасы, нәруызды асқазанда пепсин ыдырата бастайды; ыдырау аш ішекте аяқталады. Өт майды эмульсиялайды, бірақ фермент емес.

Талдауы бар тапсырмалар

ENTLab тапсырмалар қорынан, ҰТО нұсқаларынан емес. Алдымен өзің шешіп көр, содан кейін талдауын аш.

Фотосинтездің жиынтық теңдеуін аяқтаңыз: 6\mathrm{CO_2} + 6\mathrm{H_2O} \to \mathrm{C_6H_{12}O_6} + \ldots
  • A)6\mathrm{H_2O}
  • B)6\mathrm{O_2}
  • C)3\mathrm{O_2}
  • D)12\mathrm{O_2}
Жауабы мен талдауы

Дұрыс жауап: B

Фотосинтез кезінде глюкозадан басқа оттек бөлінеді. Оттек бойынша теңестіреміз: сол жақта 6 \cdot 2 + 6 \cdot 1 = 18 атом, глюкозада 6 атом, қалғаны 18 - 6 = 12 атом, яғни 12 : 2 = 6 молекула \mathrm{O_2}. Сутек теңесіп тұр: сол жақта 6 \cdot 2 = 12 атом, глюкозада да 12 атом. Дұрыс жауап — B: 6\mathrm{O_2}. A: 6\mathrm{H_2O} — су тыныс алудың жиынтық теңдеуінің өнімдері қатарында тұр; мұнда ол теңдеуді теңестірмейді: оң жақта сутек 12 емес, 12 + 12 = 24 атом, оттек 18 емес, 6 + 6 = 12 атом болады. C: 3\mathrm{O_2} құрамында 12 емес, тек 6 оттек атомы бар. D: 12\mathrm{O_2} — қалған оттек атомдарының санын \mathrm{O_2} молекулаларының саны деп алған.
Жарықта органикалық заттарды өзі түзетін, бірақ су мен минералдық тұздарды иесі өсімдіктен алатын өсімдік
  • A)толық паразит
  • B)эпифит
  • C)жартылай паразит
  • D)сапрофит
Жауабы мен талдауы

Дұрыс жауап: C

Жартылай паразиттің жасыл жапырақтары бар, ол фотосинтезді өзі жүргізеді, бірақ сорғыштары арқылы иесі өсімдіктен су мен минералдық тұздарды алады (мысалы, омела). Жауап C. A — толық паразит фотосинтез жүргізбейді, иесінен органикалық заттарды да алады. B — эпифит басқа өсімдікті тек тірек ретінде пайдаланады, одан ештеңе алмайды. D — сапрофит тірі иеден емес, өлі қалдықтардың органикалық заттарымен қоректенеді.

Жиі кететін қателер

  • Фотосинтезде оттек \mathrm{CO_2}-ден бөлінеді деп ойлайды. Ол жарық фазасында судың фотолизі кезінде түзіледі, ал \mathrm{CO_2} құрамындағы көміртек глюкозаға өтеді.
  • Қараңғы фазаны түнде жүреді деп санайды. Ол күндіз, жарық фазасымен қатар, соның АТФ пен НАДФ·Н-ын жұмсап жүреді; атауы оған жарықтың тікелей қажет еместігін ғана білдіреді.
  • Жартылай паразитті толық паразитпен және эпифитпен шатастырады. Жартылай паразит жасыл, фотосинтез жүргізеді, толық паразит фотосинтез жүргізбейді, ал эпифит тірегінен ештеңе алмайды.
  • Өтті фермент деп атайды немесе нәруыз ауызда қорытылады деп ойлайды. Өт майды өзі ыдыратпайды, оны ұсақ тамшыларға бөлшектеп (эмульсиялап), липазаны белсендіреді; ал нәруызды асқазандағы пепсин ыдырата бастайды.

Тақырып бойынша сұрақтар

Хемосинтездің фотосинтезден айырмашылығы неде?
Екеуі де автотрофты қоректену, бірақ энергия әртүрлі көзден алынады. Фотосинтезде жарық энергиясы пайдаланылады, хлорофилл қажет. Хемосинтезде бактериялар энергияны бейорганикалық заттарды тотықтырып алады: нитрификациялаушы бактериялар — аммиакты, күкірт бактериялары — күкіртсутекті, темір бактериялары — екі валентті темір қосылыстарын. Хемосинтезді С. Н. Виноградский ашқан.
Шықшөп фотосинтез жүргізсе, жәндіктерді не үшін аулайды?
Шықшөп және басқа жәндікқоректі өсімдіктер — автотрофтар: органикалық заттарды фотосинтез арқылы түзеді. Бірақ олар әдетте азоты аз топырақта, мысалы батпақта өседі. Ұстаған жәндікті қорыту арқылы өсімдік жетіспейтін азот пен басқа минералдық элементтерді алады. Сондықтан жәндік аулау фотосинтезді алмастырмайды, тек толықтырады.
Осы тақырып бойынша жаттығу

ENTLab теорияны ҰТО спецификациясы негізінде өз сөзімен жазады. Біз ҰТО емеспіз және онымен ешқандай байланысымыз жоқ.