ENTLab
РУСҚазақша
← Барлық тақырып: Биология

Биология · ҰБТ-ға арналған теория

Экожүйе, популяция және биосфера

Бұл тақырып ағзалардың популяция мен экожүйеге қалай бірігетінін және адам қызметі биосфераны қалай өзгертетінін түсіндіреді. Мұнда популяция саны мен аллель жиілігін есептеу де бар.

Осы тақырып бойынша жаттығуТолық қолжетімділік болса — осы тақырып бойынша жаттығу, болмаса — пән бойынша тегін тест.

ҰБТ бұл тақырыптан нені тексереді

Бөлім: 01 Тірі ағзалардың көптүрлілігі, құрылымы мен қызметтері. Ағза мен қоршаған орта

ҰТО спецификациясының тармағы: 01 Тірі ағзалардың көптүрлілігі. Биосфера, экожүйе, популяция. Адам қызметінің қоршаған ортаға әсері

Біздің бағалауымызша, нұсқада бұл тақырып бойынша орта есеппен 4 тапсырма болады (40 тапсырманың ішінде).

Осы пән бойынша ҰБТ 2026 спецификациясы: тақырыптар мен тапсырмалар

Не істей білу керек

  • Популяцияны, экожүйені және биосфераны ажыратып, экожүйенің құрамдас бөліктерін атау
  • Популяция санын таңбалау әдісімен, генотиптер жиілігін Харди — Вайнберг заңымен есептеу
  • Адам қызметінің экожүйелер мен биосфераға тигізетін салдарын түсіндіру
  • Құрылым белгілері бойынша ағзаларды тірі дүниенің негізгі топтарына жатқызу

Ең бастысы туралы қысқаша

  • Популяция. Бір түрдің ортақ аумақта ұзақ тіршілік ететін, өзара еркін будандасатын және басқа осындай топтардан біршама оқшауланған даралар жиынтығы.
  • Экожүйе. Ағзалар мен орта зат айналымымен байланысады: продуценттер органикалық зат түзеді, консументтер оны жейді, редуценттер өлі қалдықтарды ыдыратады.
  • 10 % ережесі. Келесі қоректік деңгейге алдыңғы деңгей энергиясының орта есеппен шамамен 10\,\%-ы өтеді, сондықтан қоректік тізбек әдетте 3–5 буыннан тұрады.
  • Таңбалау әдісі. N = \frac{M \cdot C}{R}, мұнда N — популяция саны, M — алғаш таңбаланғандар, C — қайта ауланғандар, R — солардың ішіндегі таңбалылар. Шарттары: R > 0, таңба түспейді, даралар араласып үлгереді.
  • Харди — Вайнберг заңы. p + q = 1, p^2 + 2pq + q^2 = 1, мұнда p мен q — A және a аллельдерінің жиілігі. Заң еркін будандасатын, сұрыпталу, мутация мен миграция жоқ үлкен популяцияда орындалады.

Талдауы бар тапсырмалар

ENTLab тапсырмалар қорынан, ҰТО нұсқаларынан емес. Алдымен өзің шешіп көр, содан кейін талдауын аш.

Тоқалтістер популяциясының санын бағалау үшін 60 дараны аулап, таңбалап, қайта жіберді. Қайта аулағанда 40 тоқалтіс ұсталды, олардың 12-сі таңбаланған болып шықты. Таңбалау және қайта аулау әдісімен популяция санын анықтаңыз.
  • A)200 дара
  • B)100 дара
  • C)88 дара
  • D)2400 дара
Жауабы мен талдауы

Дұрыс жауап: A

Екінші аулаудағы таңбаланған даралардың үлесі олардың бүкіл популяциядағы үлесіне тең: \frac{12}{40} = \frac{60}{N}. Осыдан N = \frac{60 \cdot 40}{12} = \frac{2400}{12} = 200 дара. 100 нұсқасы — қате: ұсталған даралар сандары жай қосылған, 60 + 40 = 100. 88 нұсқасы — қате: тек ұсталған әртүрлі даралар саналған, 60 + 40 - 12 = 88, бұл бүкіл популяция емес. 2400 нұсқасы — қате: 60 \cdot 40 көбейтіліп, 12-ге бөлінбеген.
Харди — Вайнберг тепе-теңдігіндегі популяцияда рецессивті белгісі бар даралардың (aa генотипі) үлесі 16\,\%. Бұл популяциядағы Aa гетерозиготаларының үлесі қанша?
  • A)24\,\%
  • B)48\,\%
  • C)36\,\%
  • D)84\,\%
Жауабы мен талдауы

Дұрыс жауап: B

aa генотипінің үлесі q^2 = 0{,}16, сондықтан рецессивті аллельдің жиілігі q = \sqrt{0{,}16} = 0{,}4. Доминантты аллельдің жиілігі p = 1 - 0{,}4 = 0{,}6. Гетерозиготалардың үлесі 2pq = 2 \cdot 0{,}6 \cdot 0{,}4 = 0{,}48, яғни 48\,\%. 24\,\% нұсқасы — қате: pq = 0{,}24 есептеліп, 2 көбейткіші түсіп қалған. 36\,\% нұсқасы — қате: бұл AA доминантты гомозиготаларының үлесі, p^2 = 0{,}36. 84\,\% нұсқасы — қате: бұл доминантты белгісі бар барлық даралардың (AA және Aa) үлесі, 1 - 0{,}16 = 0{,}84.

Жиі кететін қателер

  • Таңбалау әдісіндегі сандарды жай қосып жібереді немесе көбейтіп, бөлуді ұмытады. Популяция саны \frac{R}{C} = \frac{M}{N} пропорциясынан табылады, яғни N = \frac{M \cdot C}{R}.
  • aa генотипінің үлесін a аллелінің жиілігі деп алады. Алдымен q^2-тан квадрат түбір шығару керек: q = \sqrt{q^2}, содан кейін барып p = 1 - q есептеледі.
  • Гетерозиготалар үлесінде 2 көбейткішін түсіріп алады: олардың үлесі pq емес, 2pq, өйткені Aa екі жолмен түзіледі — A аллелі не анадан, не әкеден келеді.
  • Шірітуші бактериялар мен саңырауқұлақтарды консументтерге жатқызады. Өлі қалдықтарды минералдық заттарға дейін ыдырататын ағзалар — редуценттер, зат айналымын солар тұйықтайды.

Тақырып бойынша сұрақтар

Биосфера дегеніміз не және ол туралы ілімді кім жасаған?
Биосфера — Жердің тірі ағзалар мекендейтін қабығы: оған атмосфераның төменгі бөлігі, гидросфера және литосфераның жоғарғы бөлігі кіреді. Терминді Э. Зюсс енгізген, биосфера туралы ілімді В. И. Вернадский жасаған. Ол тірі заттың атмосфера, су және тау жыныстарының құрамын өзгертетінін көрсетті. Оның ойынша, адамның саналы әрекеті биосфераны жаңа күйге — ноосфераға көшіреді.
Адам қызметі экожүйелерге қалай әсер етеді?
Орман кесу мен даланы жырту түрлердің мекендейтін жерін азайтады. Отын жағу парниктік әсерді күшейтеді, күкірт пен азот оксидтері қышқыл жаңбыр тудырады, фреондар озон қабатын бұзады. Тыңайтқыштар суға шайылғанда су айдындарында балдырлар қаптап өседі. Қазақстаннан мысал — Әмудария мен Сырдария суы егін суаруға алынғандықтан Арал теңізінің тартылуы.
Осы тақырып бойынша жаттығу

ENTLab теорияны ҰТО спецификациясы негізінде өз сөзімен жазады. Біз ҰТО емеспіз және онымен ешқандай байланысымыз жоқ.