ENTLab
РУСҚазақша
← Барлық тақырып: Биология

Биология · ҰБТ-ға арналған теория

ДНҚ, ақуыз синтезі және энергетикалық алмасу

Нуклеин қышқылдарының құрылысы, ақуыз синтезі және жасушада энергияның алынуы туралы тақырып. ДНҚ мен иРНҚ бойынша есептер осыған негізделеді.

Осы тақырып бойынша жаттығуТолық қолжетімділік болса — осы тақырып бойынша жаттығу, болмаса — пән бойынша тегін тест.

ҰБТ бұл тақырыптан нені тексереді

Бөлім: 03 Қолданбалы кіріктірілген ғылымдар

ҰТО спецификациясының тармағы: 11 Молекулалық биология мен биохимия

Біздің бағалауымызша, нұсқада бұл тақырып бойынша орта есеппен 3–4 тапсырма болады (40 тапсырманың ішінде).

Осы пән бойынша ҰБТ 2026 спецификациясы: тақырыптар мен тапсырмалар

Не істей білу керек

  • Комплементарлық принципі бойынша нуклеотидтерді санау, ДНҚ-ның екінші тізбегін және иРНҚ-ны құру
  • ДНҚ фрагментінің ұзындығын, нуклеотидтер, триплеттер және аминқышқылдар санын есептеу
  • Ақуыз синтезінің кезеңдерін, тыныс алу мен фотосинтездің жиынтық теңдеулерін сипаттау

Ең бастысы туралы қысқаша

  • Комплементарлық. A — аденин, T — тимин, G — гуанин, C — цитозин, U — урацил. Жұптар: A — T (екі сутектік байланыс), G — C (үш); қос тізбекті ДНҚ-да A = T, G = C, РНҚ-да T-ның орнына U болады.
  • Антипараллельдік. ДНҚ тізбектері бір-біріне қарсы бағытталған: бір тізбектің 5′-ұшына қарсы екіншісінің 3′-ұшы орналасады.
  • ДНҚ ұзындығы. Фрагмент ұзындығы l = n \cdot 0{,}34 нм, мұнда n — бір тізбектегі нуклеотидтер саны; қос тізбекті фрагментте олардың саны 2n.
  • Генетикалық код. Аминқышқылды триплет кодтайды; 64 триплеттің 3-еуі — стоп-кодон, аминқышқылдардың көбінің бірнеше кодоны бар.
  • Ақуыз синтезі. Транскрипция — ДНҚ матрицасында иРНҚ түзілуі, трансляция — рибосомада ақуыз құрастыру; тРНҚ кодонды антикодонымен танып, аминқышқылды әкеледі.

Талдауы бар тапсырмалар

ENTLab тапсырмалар қорынан, ҰТО нұсқаларынан емес. Алдымен өзің шешіп көр, содан кейін талдауын аш.

ДНҚ молекуласының екі тізбегінің қасиеті: олар қарама-қарсы бағытталған, бір тізбектің 3′-ұшына қарсы екінші тізбектің 5′-ұшы орналасады
  • A)антипараллельдік
  • B)комплементарлық
  • C)спиральдану
  • D)жартылай консервативтілік
Жауабы мен талдауы

Дұрыс жауап: A

ДНҚ-ның әр тізбегінің бағыты бар: бір ұшы — 3′, екіншісі — 5′. Қос спиральда тізбектер бір-біріне қарсы бағытталған, сондықтан бір тізбектің 3′-ұшына қарсы екінші тізбектің 5′-ұшы орналасады. Тізбектердің осылай орналасуы антипараллельдік деп аталады. Комплементарлық — екі тізбектің азотты негіздерінің бір-біріне қатаң сәйкес келуі (А — Т, Г — Ц). Ол қандай негіздер бір-біріне қарсы тұратынын көрсетеді, бірақ тізбектердің бағытын көрсетпейді. Спиральдану — тізбектердің спиральға оралуы. Ол әр тізбектің қай жаққа бағытталғанын көрсетпейді. Жартылай консервативтілік — репликацияның қасиеті: әр еншілес молекулада бір тізбек аналық, екіншісі жаңа. Бұл бір молекуладағы тізбектердің орналасуына қатысты емес.
Қос тізбекті ДНҚ молекуласы фрагментінің ұзындығы 102 нм. Тізбектегі көршілес нуклеотидтердің арақашықтығы 0{,}34 нм. Осы фрагменттегі нуклеотидтердің жалпы саны
  • A)300
  • B)600
  • C)100
  • D)200
Жауабы мен талдауы

Дұрыс жауап: B

Бір тізбектегі нуклеотидтер саны: 102 : 0{,}34 = 300. Фрагмент қос тізбекті, сондықтан барлығы 300 \cdot 2 = 600 нуклеотид. Қателер: 300 — тек бір тізбекті санаған; 100 = 300 : 3 — нуклеотидтердің орнына бір тізбектің триплеттерін санаған; 200 = 600 : 3 — екі тізбектің триплеттерін санаған.

Жиі кететін қателер

  • ДНҚ ұзындығын 0{,}34-ке бөлгенде бір тізбектің ғана нуклеотидтері шығатынын ұмытады: қос тізбекті фрагмент үшін нәтижені екі есе арттыру керек.
  • Гуанинді аденинге теңестіреді. Дұрысы — G = C, ал қос тізбекті ДНҚ-да G = (N - 2A) : 2, мұнда N — барлық нуклеотидтер саны.
  • Антипараллельдік пен комплементарлықты шатастырады: біріншісі тізбектердің бағытын, екіншісі қай негіздер қарама-қарсы тұратынын көрсетеді.
  • иРНҚ-ға T жазады: транскрипция кезінде ДНҚ-дағы аденинге қарсы иРНҚ-да урацил (U) орналасады.

Тақырып бойынша сұрақтар

ДНҚ фрагментіндегі сутектік байланыстар санын қалай есептейді?
A мен T арасында екі сутектік байланыс, G мен C арасында үш байланыс бар. Байланыстар саны = 2x + 3y, мұнда x — A — T жұптарының саны, y — G — C жұптарының саны. Мысалы, қос тізбекті фрагментте 180 аденин және 320 гуанин нуклеотиді болса, байланыстар саны 2 \cdot 180 + 3 \cdot 320 = 1320.
ДНҚ құрылысы жағынан РНҚ-дан немен ерекшеленеді?
ДНҚ құрамында дезоксирибоза мен A, T, G, C негіздері бар, молекуласы әдетте екі тізбекті. РНҚ-да рибоза болады, тиминнің орнына урацил (U) кездеседі, молекуласы көбінесе бір тізбекті. ДНҚ тұқым қуалайтын ақпаратты сақтайды, ал иРНҚ, тРНҚ, рРНҚ ақуыз синтезіне қатысады.
Осы тақырып бойынша жаттығу

ENTLab теорияны ҰТО спецификациясы негізінде өз сөзімен жазады. Біз ҰТО емеспіз және онымен ешқандай байланысымыз жоқ.