Керекті дерек мәтінде сұрақтағыдан басқа сөзбен айтылса, не істеу керек?

Сөздің дәл қайталануын емес, мағынаның сәйкестігін ізде. Сұрақ пен нұсқалар мәтінді жиі басқаша айтады: «Екінші ұстаз атанды» деген сөз «құрметті атақ алды» болып берілуі мүмкін. Тірек ұғым арқылы мәтіннен сол жерді тауып, сөйлемді түгел қайта оқы да, кейіпкер, әрекет және егжей-тегжей нұсқамен сәйкес келе ме, тексер. Мағынасы бірдей болса, сөздері басқа болса да, нұсқа дұрыс.

Қате нұсқалар неге таныс болып көрінеді?

Өйткені олар көбіне сол мәтіннің сөздері мен деректерінен құрастырылады. Мұндай дерек мәтінде бар, бірақ сұраққа қатысы жоқ. Мысалы, мәтінде биология мұғалімі аталады, ал редисті оқушылар еккен; редисті кім екті деген сұраққа «биология мұғалімі» деген нұсқа қате. Сондықтан мәтіндегі сөздерді тану жеткіліксіз — нұсқаның дәл қойылған сұраққа жауап беретінін тексер.

← Барлық тақырып: Оқу сауаттылығы

Оқу сауаттылығы · ҰБТ-ға арналған теория

Мәтіннен дерек табу

Мәтіннен нақты деректі (кім, не, қайда, қанша, қандай жағдайда) тауып, оны сол мәтіндегі көрші деректермен шатастырмау жолы осы тақырыпта қарастырылады.

Осы тақырып бойынша жаттығуТолық қолжетімділік болса — осы тақырып бойынша жаттығу, болмаса — пән бойынша тегін тест.

ҰБТ бұл тақырыптан нені тексереді

Бөлім: Ақпаратты түсіну

ҰТО спецификациясының тармағы: Мәтіндегі мәлімет

Біздің бағалауымызша, нұсқада бұл тақырып бойынша орта есеппен 2 тапсырма болады (10 тапсырманың ішінде).

Осы пән бойынша ҰБТ 2026 спецификациясы: тақырыптар мен тапсырмалар

Не істей білу керек

Сұрақтың тірек сөздері арқылы мәтіннен керекті деректі табу.
Жауап нұсқасын мәтіндегі сөйлеммен салыстырып, айтылғанды айтылмағаннан ажырату.
Басқа сөзбен берілген деректі тану: синоним, басқаша құрылған сөйлем, сөзбен жазылған сан (мысалы, «3» орнына «үш»).

Ең бастысы туралы қысқаша

Тірек сөз. Сұрақтағы басты сөзді немесе шартты (кім, қайда, қанша, қандай жағдайда) белгілеп, мәтіннен сол сөзді не оның синонимін ізде.
Жауап қасында. Керекті дерек көбіне тірек сөз тұрған сөйлемде немесе көршілес сөйлемде болады. Сол жерді есіңе сүйенбей, түгел қайта оқып шық.
Бөлшектеп салыстыру. Нұсқаның әр бөлігі — кейіпкер, әрекет, сан, уақыт — мәтінмен расталса, ол дұрыс. Бір бөлшегі сәйкес келмесе, нұсқа қате.
Тұзақ нұсқалар. Қате нұсқалар көбіне мәтіндегі сөздерден құралады, бірақ оларды басқаша байланыстырады: кейіпкер не оқиға ауысады, сан көрші сөйлемнен алынады.
Мәтінде жоқ. Мәтінде айтылмаған нұсқа шындыққа ұқсаса да, тіпті өмірде рас болса да, жауапқа жарамайды.

Талдауы бар тапсырма

ENTLab тапсырмалар қорынан, ҰТО нұсқаларынан емес. Алдымен өзің шешіп көр, содан кейін талдауын аш.

Мәтін

Мектепте бақша пайда болды. Жетінші сынып оқушылары екі жүйекке шалқан септі, үшіншісіне көк шөп (аскөк, ақжелкен) екті. Кезекпен суаруға келісті: әр сынып өз аптасына жауапты. Биология мұғалімі шалқанның салқынды ұнататынын, ыстықта ащы болып кететінін ескертті, сондықтан оны ойлағаннан жиірек суару керек. Алғашқы өнімді мамырдың соңына уәде етіп отыр.

Мәтіннен қандай тұжырым шығады?

A)Шалқанды түрлі сыныптардың оқушылары суарады.
B)Көк шөпті алғашқы шалқаннан кейін жинайды.
C)Жүйектерге шалқанды биология мұғалімі септі.
D)Шалқанды суару мамырдың соңында басталады.

Жауабы мен талдауы

Дұрыс жауап: A

Мәтінде бақшаны кезекпен суаруды шешкені, әр сынып өз аптасына жауапты екені айтылған. Апталарды бірнеше сынып бөлісетіндіктен, шалқанды түрлі сыныптардың оқушылары суарады. Дұрыс жауап — A. B мамырдың соңына уәде етілген алғашқы өнім туралы сөйлемге сүйенеді, бірақ мәтінде көк шөпті қашан, шалқаннан бұрын ба, кейін бе жинайтыны айтылмаған. C кейіпкерді ауыстырады: шалқанды жетінші сынып оқушылары септі, ал биология мұғалімі тек ыстықта шалқанның ащы болатынын, оны жиірек суару керегін ескертті. D оқиғаны ауыстырады: мәтінде мамырдың соңы — алғашқы өнімнің мерзімі, суарудың басталуы емес; суаруды қашан бастайтыны мәтінде айтылмаған.

Жиі кететін қателер

Бір рет оқығаннан кейін есіңе сүйеніп жауап беру. Тірек сөз тұрған сөйлемге қайта оралып, нұсқаны сонымен салыстыр.
Мәтінде кездескен санды ойланбай ала салу: «жетінші сынып» жүйектің санын білдірмейді. Санның неге қатысты екенін тексер.
Кейіпкердің ауысқанын байқамау: әрекетті біреу жасаған, ал нұсқада ол басқаға телінген. Мәтін бойынша оны кім жасағанын анықта.
Өмірден немесе сабақтан білетін, бірақ мәтінде айтылмаған нұсқаны таңдау. Өз біліміңе емес, мәтінге сүйен.

Тақырып бойынша сұрақтар

Керекті дерек мәтінде сұрақтағыдан басқа сөзбен айтылса, не істеу керек?: Сөздің дәл қайталануын емес, мағынаның сәйкестігін ізде. Сұрақ пен нұсқалар мәтінді жиі басқаша айтады: «Екінші ұстаз атанды» деген сөз «құрметті атақ алды» болып берілуі мүмкін. Тірек ұғым арқылы мәтіннен сол жерді тауып, сөйлемді түгел қайта оқы да, кейіпкер, әрекет және егжей-тегжей нұсқамен сәйкес келе ме, тексер. Мағынасы бірдей болса, сөздері басқа болса да, нұсқа дұрыс.
Қате нұсқалар неге таныс болып көрінеді?: Өйткені олар көбіне сол мәтіннің сөздері мен деректерінен құрастырылады. Мұндай дерек мәтінде бар, бірақ сұраққа қатысы жоқ. Мысалы, мәтінде биология мұғалімі аталады, ал редисті оқушылар еккен; редисті кім екті деген сұраққа «биология мұғалімі» деген нұсқа қате. Сондықтан мәтіндегі сөздерді тану жеткіліксіз — нұсқаның дәл қойылған сұраққа жауап беретінін тексер.

Осы тақырып бойынша жаттығу

ENTLab теорияны ҰТО спецификациясы негізінде өз сөзімен жазады. Біз ҰТО емеспіз және онымен ешқандай байланысымыз жоқ.