ENTLab
РУСҚазақша
← Барлық тақырып: Оқу сауаттылығы

Оқу сауаттылығы · ҰБТ-ға арналған теория

Мәтіннің мәселесін табу

Проблемалық сұрақ — автордың бүкіл мәтін бойы ой толғайтын мәселесі. Оны таба білсең, мақаланың, эссенің не очерктің мәнін түсіну оңайлайды.

Осы тақырып бойынша жаттығуТолық қолжетімділік болса — осы тақырып бойынша жаттығу, болмаса — пән бойынша тегін тест.

ҰБТ бұл тақырыптан нені тексереді

Бөлім: Негізгі ой

ҰТО спецификациясының тармағы: Проблемалық сұрақ

Біздің бағалауымызша, нұсқада бұл тақырып бойынша орта есеппен 1 тапсырма болады (10 тапсырманың ішінде).

Осы пән бойынша ҰБТ 2026 спецификациясы: тақырыптар мен тапсырмалар

Не істей білу керек

  • Мәтін тұтасымен қоятын проблемалық сұрақты анықтау
  • Мәтін мәселесін деталь туралы сұрақтан және мәтіннен кең сұрақтан ажырату
  • Таңдалған сұрақты мәтіннің барлық абзацы бойынша тексеру

Ең бастысы туралы қысқаша

  • Мәтін мәселесі. Автордың бүкіл мәтін бойы ой толғайтын басты сұрағы. Оған бір абзацтағы бір дерекпен жауап беру мүмкін емес; автордың қорытындысы — осы сұраққа берген жауабы.
  • Абзацтармен байланыс. Дұрыс сұрақ барлық абзацты біріктіреді: деректер де, мысалдар да, пікір мен қорытынды да соған қызмет етеді.
  • Қайдан іздеу керек. Белгілері көбіне мәтіннің басы мен соңында болады: авторды не мазалайды, ол неге шақырады. «Бірақ», «мәселе мынада», «менің ойымша» сөздерінен кейін автор жиі өз сұрағына жауап береді: бұл қай сұрақтың жауабы екенін ойла.
  • Деталь туралы сұрақ. Бір дерек не эпизод туралы, мәтін бір абзацта тура жауап беретін сұрақ — мәселе емес, деталь.
  • Мәтіннен кең сұрақ. Мұндай сұрақ мәтінде айтылғаннан көп нәрсені қамтиды (бір шөлдің орнына планетадағы барлық шөл) немесе мәтінде мүлде айтылмаған нәрсе туралы болады. Кейбір сөздері мәтінде кездессе де, ол жарамайды.

Талдауы бар тапсырма

ENTLab тапсырмалар қорынан, ҰТО нұсқаларынан емес. Алдымен өзің шешіп көр, содан кейін талдауын аш.

Мәтін

1. Қазақ отбасыларында ежелден балаларды әке жағынан ата-бабаларын жетінші буынға дейін атай білуге үйреткен — «жеті ата». Бала жасынан-ақ әкесін, атасын, арғы атасын және олардан бұрын өмір сүргендерді тізіп бере алатын. Бұл дәстүрдің практикалық мәні де болған: жеті атаға дейінгі туыстар арасында неке қиылмаған, ал ата-бабаны білу осы тыйымды сақтауға көмектескен. 2. Бұрын ауыл мектебінде мұғалім болған атам әр жаз сайын немерелеріне шежіре ағашын сызып беретін. Ол үлкен ватман парағын алып, ең төменгі жағына немерелерінің есімдерін, оның үстіне өз атын, ал одан жоғары әкесінің, атасының және арғы атасының есімдерін жазатын. Әр атаның есімінің қасына қысқа белгі қоятын: «жылқы бақты», «құдық қазды», «балаларды хат танытты». Біз, үш немере, барлық есімді кім бірінші жаттап алады деп таласатынбыз. 3. Бүгінде менің сыныптастарымның көбі тіпті арғы атасының есімін әрең атайды. Шежірені телефондағы қосымшада бір кеште толтыруға болады, бірақ мұндай кесте көбіне есімдер мен даталардың жиынтығы болып қала береді. Оны бір рет ашады да, ұмытып кетеді, өйткені жолдардың артында бірде-бір тірі әңгіме жоқ. 4. Менің ойымша, ата-баба туралы жад тізімге емес, әңгімелерге сүйенеді. Аштық жылы көршілерімен нанын бөліскен арғы атасының есімін бала жаттамай-ақ есінде сақтайды. Мұндай әңгімелер шежірені мақтаныш үшін емес, отбасы мақтан ете алатын істері үшін бағалауға үйретеді. 5. Отбасындағы үлкендер бізбен мәңгі бірге болмайды. Сондықтан әжелер мен аталардан қазірден бастап сұрап-біліп, олардың естеліктерін жазып алып, ескі суреттерді сақтаған жөн. Әйтпесе бір буыннан кейін «жеті атадан» түсіндіріп беретін ешкімі жоқ есімдер ғана қалады.
Мәтін қоятын проблемалық сұрақ:
  • A)Ата-бабалар туралы тірі жадты қалай сақтауға болады?
  • B)Атасы шежіре ағашында ата-бабаның істерін қалай белгіледі?
  • C)Қазіргі әлемде отбасылық дәстүрлер қалай өзгеріп жатыр?
  • D)Автордың ата-бабалары бұрын қалай өмір сүрді?
Жауабы мен талдауы

Дұрыс жауап: A

Дұрысы A: бүкіл мәтін осы сұраққа жетелейді — «жеті ата» дәстүрінен телефондағы тізім-шежіреге, одан жад әңгімелерге сүйенеді деген ойға және кеш болмай тұрып үлкендердің естеліктерін жазып алуға шақыруға дейін. B қате: бұл сұраққа мәтін 2-абзацта тура жауап береді («құдық қазды» сияқты қысқа белгілер), бұл — деталь. C қате: сұрақ мәтіннен кең — мәтінде бір ғана дәстүр, ата-баба туралы жад жайында айтылады. D қате: ата-бабалардың өмірі тек атасының белгілерінде ғана аталады; бұл — жеке деталь, мәтіннің мәселесі емес.

Жиі кететін қателер

  • Есте қалған бір эпизодқа, мысалы кейіпкерге қатысты сұрақты таңдайды. Сұрақтың жауабы толығымен бір абзацта тұрса, бұл — деталь: мәселе бүкіл мәтінге арқау болады.
  • Маңызды көрінетін, бірақ мәтіннен кең сұрақты таңдайды. Сұрақты мәтінмен салыстыр: онда мәтіндегіден көп нәрсе (бір шөлдің орнына барлық шөл) немесе мәтінде жоқ нәрсе сұралса, бұл нұсқа жарамайды.
  • Мәселе мен автор ұстанымын шатастырады. Мәселе — сұрақ, ұстаным — автордың оған берген жауабы; мәселені іздегенде қорытындыны емес, сұрақты ізде.
  • Тек бірінші абзацқа қарайды. Мәтіннің басы көбіне тақырыпқа кіріспе ғана; соңында автор қорытынды жасайды — сол арқылы оның бүкіл мәтін бойы қай сұраққа жауап іздегені көрінеді.

Тақырып бойынша сұрақтар

Мәтіннің мәселесі оның тақырыбынан немен ерекшеленеді?
Тақырып — мәтін не туралы екені, мысалы жұмысшы мамандықтары туралы. Мәселе — автор осы тақырып аясында ойланатын сұрақ: неліктен көп адам жұмысшы мамандығын қосалқы нұсқа санайды. Тақырыпты бір-екі сөзбен атауға болады, ал мәселені «неліктен», «қалай», «... бола ма» деген сөздері бар сұрақ түрінде айтқан ыңғайлы.
Проблемалық сұрақтың дұрыс таңдалғанын қалай тез тексеруге болады?
Таңдаған сұрағыңды әр абзацқа қойып көр. Әр абзац жауапқа бір нәрсе қосса — дерек, мысал, пікір не қорытынды, — сұрақ дұрыс. Жауап толығымен бір абзацта тұрса, бұл деталь туралы сұрақ. Сұрақ мәтінде айтылғаннан көп нәрсені қамтыса (бір шөлдің орнына барлық шөл) немесе ондағы кейбір ұғымдар мәтінде мүлде кездеспесе, ол мәтіннен кең.
Осы тақырып бойынша жаттығу

ENTLab теорияны ҰТО спецификациясы негізінде өз сөзімен жазады. Біз ҰТО емеспіз және онымен ешқандай байланысымыз жоқ.