ENTLab
РУСҚазақша
← Барлық тақырып: Оқу сауаттылығы

Оқу сауаттылығы · ҰБТ-ға арналған теория

Автор ұстанымын табу жолдары

Автордың ұстанымы — ол жазып отырған нәрсеге өзі берген баға. Оны деректен, кейіпкер сөзінен және автор дауласатын пікірлерден ажырата білу керек.

Осы тақырып бойынша жаттығуТолық қолжетімділік болса — осы тақырып бойынша жаттығу, болмаса — пән бойынша тегін тест.

ҰБТ бұл тақырыптан нені тексереді

Бөлім: Негізгі ой

ҰТО спецификациясының тармағы: Автордың ұстанымы

Біздің бағалауымызша, нұсқада бұл тақырып бойынша орта есеппен 1 тапсырма болады (10 тапсырманың ішінде).

Осы пән бойынша ҰБТ 2026 спецификациясы: тақырыптар мен тапсырмалар

Не істей білу керек

  • Мәтіннен автордың өз пікірін білдіретін тұжырымды табу
  • Автор ұстанымын деректен, кейіпкер сөзінен және өзгенің пікірінен ажырату
  • Нұсқаның автор айтқанын асыра жалпылап не күшейтіп тұрғанын байқау

Ең бастысы туралы қысқаша

  • Пікір белгілері. «Менің ойымша», «... деп ойлаймын», «меніңше», «жөн», «керек», «болмайды» деген сөздер әдетте автордың бағасын білдіреді. Ұстаным оларсыз да қорытынды не шақыру түрінде айтылуы мүмкін.
  • Дерек. Болған не бар нәрсе туралы бағасыз хабар: оқиға, сан, жер. Дерек мәтінге сай болса да, ол әлі автордың ұстанымы емес.
  • Кейіпкер сөзі. Тырнақшадағы немесе мазмұндалған кейіпкер сөзі кейіпкердің пікірін білдіреді. Автор оны ашық қолдаса ғана автор ұстанымына айналады.
  • Өзгенің пікірі. «Кейбіреулер ... дейді», «көпшілік ... деп санайды» тіркестерімен көбіне автор дауласу үшін келтірген пікір беріледі. «Бірақ», «дегенмен» сөздерінен кейін не айтылатынына назар аудар.
  • Қорытынды. Ұстаным көбіне автор түйін жасайтын соңғы абзацтарда айтылады. Дұрыс нұсқа оны мәтінге жақын, күшейтпей береді.

Талдауы бар тапсырма

ENTLab тапсырмалар қорынан, ҰТО нұсқаларынан емес. Алдымен өзің шешіп көр, содан кейін талдауын аш.

Мәтін

1. Әр жазда мектеп түлектері құжаттарын қайда тапсыратынын таңдайды. Көпшілігі университетке ұмтылады: экономист, заңгер, бағдарламашы болғысы келеді. Көп ата-ананың пікірінше, колледжге балы жетпегендер барады. Жұмысшы мамандығын отбасында жиі көршілерге айтуға ыңғайсыз қосалқы нұсқа ретінде талқылайды. 2. Ал Қазақстанның зауыттарында, құрылыс алаңдары мен шеберханаларында мүлде басқа мамандар ізделуде. Дәнекерлеушілер, электриктер, станок реттеушілер, автомеханиктер жетіспейді. Мұндай бос орындар туралы хабарландырулар айлап ілулі тұрады, ал заңгер дипломы бар түлектер кейде жылдар бойы мамандығы бойынша жұмыс таба алмайды. 3. Павлодарлық Ерлан тоғызыншы сыныптан кейін колледждің электр монтаждаушы мамандығына түсті. Сыныптастары оның таңдауына күлетін. Он сегіз жасында ол қосалқы станцияда жұмыс істеп жүрді, жиырма екі жасында бригаданы басқарды. «Кешке не істегенің көрініп тұрғаны маған ұнайды: жарық жанып тұр, қозғалтқыш айналып тұр», — дейді ол. 4. Оның үстіне жұмысшы мамандығының өзі әлдеқашан өзгерді. Қазіргі токарь станокты компьютер арқылы басқарады және күрделі сызбаларды оқиды. Дәнекерлеуші жаңа қорытпалармен жұмыс істейді және жұмысқа рұқсат алу үшін емтихан тапсырады. Мұндай шебер де дәрігер немесе инженер сияқты өмір бойы оқуы керек. 5. Меніңше, мәселе жастардың университетті армандауында емес. Мәселе — мамандықты көбіне өз бейіміне қарай емес, өзгенің пікіріне қарай таңдауда. Еңбекке құрмет адамның кеңседе немесе цехта жұмыс істейтініне байланысты болмауы тиіс. Өз ісінің жақсы шебері қоғамға жақсы заңгерден кем қажет емес.
Автордың ұстанымын көрсететін тұжырым
  • A)Жақсы шебер қоғамға жақсы заңгерден кем қажет емес.
  • B)Заңгер түлектер кейде жылдар бойы мамандығы бойынша жұмыс іздейді.
  • C)Кешке қарай еңбегіңнің нәтижесі көрініп тұрғаны жағымды.
  • D)Бүгінде жақсы жұмыс үшін жоғары білім қажет емес.
Жауабы мен талдауы

Дұрыс жауап: A

5-абзацта автор өз атынан еңбекке құрмет адамның кеңседе немесе цехта жұмыс істейтініне байланысты болмауы тиіс екенін, өз ісінің жақсы шебері қоғамға жақсы заңгерден кем қажет емес екенін айтады. Бұл — автордың бағасы. B тұжырымы — 2-абзацтағы бағасыз дерек. C тұжырымы — автордың емес, мәтін кейіпкері Ерланның сөзі. D тұжырымы айтылғаннан асып кеткен жалпылау: автор мәселе университетті армандауда емес екенін тікелей жазады.

Жиі кететін қателер

  • Мәтіндегі дұрыс деректі таңдайды. Бағасыз дерек ұстаным емес: сөйлем жай хабарлай ма, әлде автордың пікірін білдіре ме — соны тексер.
  • Автор дауласатын пікірді оның өз пікірі деп қабылдайды. Пікір «кейбіреулер ... дейді» деп берілсе, автордың әрі қарай не деп жауап беретінін оқып шық.
  • Кейіпкердің сөзін авторға телиді. Тырнақшадағы сөз айтушыныкі; автордың өз атынан не дейтінін ізде.
  • «Қажет емес», «енді түзету мүмкін емес» сияқты күшейтілген нұсқаны таңдайды. Мәтінмен салыстыр: автор ескерту жасаған болса, кесіп айтылған тұжырым қате.

Тақырып бойынша сұрақтар

Мәтінде автордың ұстанымын деректен қалай ажыратуға болады?
Дерек не болғанын немесе не бар екенін хабарлайды, оны тексеруге болады: оқиға, сан, жер. Ұстаным баға береді: автор нені жақсы, нені жаман, нені маңызды деп санайтынын, қалай істеген жөн екенін айтады. Пікір сөздері («меніңше», «менің ойымша») мен баға сөздері («тиіс», «жөн», «мәселе мынада») көмектеседі. Мәтінге сай келетін, бірақ бағасы жоқ сөйлем автордың ұстанымы емес.
Автор өзі келіспейтін пікірді келтіруі мүмкін бе?
Иә, бұл жиі қолданылатын тәсіл. Автор «кейбіреулер ... дейді» не «көпшілік ... деп санайды» деп жазып, кейін «бірақ», «алайда», «дегенмен» деп қарсы уәж айтады. Мұндайда автордың ұстанымы келтірілген пікірде емес, қарсы уәжде болады. Сондықтан мәтіндегі сөйлемді кім айтқаны және автордың оған көзқарасы анықталмайынша, оны автор ұстанымы деп санауға болмайды.
Осы тақырып бойынша жаттығу

ENTLab теорияны ҰТО спецификациясы негізінде өз сөзімен жазады. Біз ҰТО емеспіз және онымен ешқандай байланысымыз жоқ.