ENTLab
РУСҚазақша
← Барлық тақырып: Қазақстан тарихы

Қазақстан тарихы · ҰБТ-ға арналған теория

Түрік және Батыс Түрік қағанаттары

Қазақстан тарихындағы ерте орта ғасыр Түрік қағанатынан басталады.

Осы тақырып бойынша жаттығуТолық қолжетімділік болса — осы тақырып бойынша жаттығу, болмаса — пән бойынша тегін тест.

ҰБТ бұл тақырыптан нені тексереді

Бөлім: 02 Орта ғасыр кезеңі

ҰТО спецификациясының тармағы: 03 VI - IX ғасырдағы Қазақстан

Біздің бағалауымызша, бұл тақырып бойынша тапсырма әр нұсқада кездесе бермейді: 20 тапсырманың ішінде орта есеппен біреуден аз.

Осы пән бойынша ҰБТ 2026 спецификациясы: тақырыптар мен тапсырмалар

Не істей білу керек

  • Қазақстанның ортағасырлық тарихын кезеңдерге бөліп, әр кезеңнің хронологиялық шегін білу
  • Ұлы Түрік қағанатының қашан, кімнің басшылығымен және қалай құрылғанын білу
  • Қағанаттың бөліну себептерін түсіндіріп, Батыс Түрік қағанатының өмір сүрген жылдары мен орталығын атау
  • Қазақстан жеріндегі ерте ортағасырлық мемлекеттерді хронологиялық ретпен орналастыру

Ең бастысы туралы қысқаша

  • Тарихтың кезеңделуі. Ерте орта ғасыр — VI–IX ғасырлар, дамыған орта ғасыр — X – XIII ғасырдың басы, кейінгі орта ғасыр — XIII–XV ғасырлар.
  • 552 жыл. Бумын бастаған түріктер жужандарды талқандап, қағанат құрды, Бумын қаған атағын алды. Батысқа жасалған жорықтарды оның інісі Істемі басқарды.
  • 603 жыл. Таққа таласқан ақсүйектердің ішкі қырқысы мен Қытайдың саясаты салдарынан қағанат Шығыс және Батыс болып екіге бөлінді.
  • Батыс Түрік қағанаты. 603–704 жылдар, орталығы — Жетісудағы Суяб. «Он оқ бұдун» («он оқ халқы») тайпалар одағы екі қанатқа — дулу мен нушибиге бөлінді.
  • Қоғам. Ел басында — қаған, ақсүйектер — бектер, қарапайым халық — бұдун. Ең төменгі сатыда құлдар мен күңдер тұрды, олар көбіне тұтқындардан шыққан.
  • Жазу. Түріктер руникалық жазуды қолданды, оның құпиясын 1893 жылы В. Томсен ашты.

Талдауы бар тапсырмалар

ENTLab тапсырмалар қорынан, ҰТО нұсқаларынан емес. Алдымен өзің шешіп көр, содан кейін талдауын аш.

Хронологиялық ретпен орналастырыңыз: 1) Қарахан мемлекетінің құрылуы 2) Түрік қағанатының Батыс және Шығыс болып бөлінуі 3) Түргеш қағанатының құрылуы 4) Түрік қағанатының құрылуы
  • A)4, 3, 2, 1
  • B)4, 2, 3, 1
  • C)4, 2, 1, 3
  • D)3, 4, 2, 1
Жауабы мен талдауы

Дұрыс жауап: B

Түрік қағанаты 552 жылы құрылды (4). 603 жылы ол Батыс және Шығыс болып бөлінді (2). Түргеш қағанаты 704 жылы Батыс қағанат жерінде пайда болды (3). Қарахан мемлекеті 942 жылы құрылды (1). Дұрыс рет: 4, 2, 3, 1. A — Түргеш қағанаты 603 жылғы бөлінуден бұрын қойылған, ал түргештер Батыс қағанат әлсірегеннен кейін күшейді. C — Қарахандар түргештерден бұрын қойылған, ал Қарахан мемлекеті Түргеш қағанатынан екі ғасырдан астам уақыт өткен соң құрылды. D — түргештер Түрік қағанатының өзінен бұрын қойылған, оларды Жетісудың ертеректегі тайпалық одағы деп ойлайды, ал Түргеш қағанаты тек 704 жылы, 552 жылдан бір жарым ғасыр өткен соң құрылды.
VI–VIII ғғ. түріктердің шаруашылығы мен тұрмысы туралы дұрыс тұжырымдарды анықтаңыз: I. Қытай әулеттері түрік қағандарына жібекпен алым төлеген. II. Түрік қағанатында ақсүйектер «бұдун» деп аталған. III. Қағанатта керуен саудасын соғды көпестері жүргізген. IV. Қағанат халқының негізгі бөлігін құлдар — құл мен күңдер құраған.
  • A)I, IV
  • B)I, III
  • C)II, III
  • D)II, IV
Жауабы мен талдауы

Дұрыс жауап: B

Дұрысы B (I, III). I — дұрыс: солтүстік қытай әулеттері түріктерге жібекпен алым төлеп тұрды. III — дұрыс: қағанаттағы керуен саудасын соғды көпестері жүргізді. II — қате: «бұдун» — қарапайым халық, ал ақсүйектер бектер деп аталды. IV — қате: қағанатта құл мен күңдер (көбіне тұтқындардан) болғанымен, құлдық патриархалдық сипатта болды, ал халықтың негізгі бөлігін еркін көшпелі малшылар құрады. A мен D қате IV-ті (құлдардың рөлі асыра бағаланған), C мен D қате II-ні (бұдун бектермен шатастырылған) қамтиды.

Жиі кететін қателер

  • Бұдун мен бектерді шатастырады. Бұдун — қарапайым халық, бектер — ақсүйектер, орындарын ауыстырма.
  • Түргеш қағанатын 603 жылғы бөлінуден бұрын қояды. Ретті есте сақта: 552 — құрылуы, 603 — бөлінуі, 704 — түргештер, 756 — қарлұқтар, 942 — Қарахандар.
  • Құлдардың рөлін асыра бағалайды. Қағанатта құлдар мен күңдер болды, бірақ халықтың негізгі бөлігін еркін көшпелі малшылар құрады.
  • Батыс Түрік қағанатын Түргеш қағанатымен шатастырады: екеуінің де орталығы Суяб болды, бірақ Батыс Түрік қағанаты 603–704 жылдары өмір сүрді, түргештер оның орнына 704 жылы келді.

Тақырып бойынша сұрақтар

Түрік қағанаты қашан және қалай құрылды?
552 жылы Бумын бастаған түрік тайпалары бұрын өздері бағынып келген жужандарды талқандап, өз мемлекетін құрды. Бумын қаған атағын алды. Оның ізбасарлары тұсында қағанат Еуразиядағы ірі державаға айналды, ал батыстағы жерлерді, оның ішінде Қазақстан аумағын, Бумынның інісі Істемі қаратты.
Түрік қағанаты 603 жылы неге бөлінді?
Себептері — қаған тағына таласқан ақсүйектердің ішкі қырқысы және бәсекелестерді қолдап, араздықты өршіткен Қытайдың саясаты. Нәтижесінде Моңғолияда Шығыс Түрік қағанаты, Жетісуда орталығы Суяб болған Батыс Түрік қағанаты пайда болды. Батыс Түрік қағанаты 704 жылға дейін өмір сүрді, одан кейін билік түргештерге өтті.
Осы тақырып бойынша жаттығу

ENTLab теорияны ҰТО спецификациясы негізінде өз сөзімен жазады. Біз ҰТО емеспіз және онымен ешқандай байланысымыз жоқ.