ENTLab
РУСҚазақша
← Барлық тақырып: Қазақстан тарихы

Қазақстан тарихы · ҰБТ-ға арналған теория

Ерте көшпенділер мәдениеті

Сақтар мен көршілерінің басты ескерткіштері мен өнері: археологтар не тапты, ол қай өңірде және әр дәуірдің қорғандарын қалай шатастырмауға болады.

Осы тақырып бойынша жаттығуТолық қолжетімділік болса — осы тақырып бойынша жаттығу, болмаса — пән бойынша тегін тест.

ҰБТ бұл тақырыптан нені тексереді

Бөлім: 01 Ежелгі кезең

ҰТО спецификациясының тармағы: 48 Ерте көшпенділер мәдениеті (сарматтар, сақтар, үйсіндер, қаңлылар, ғұндар)

Біздің бағалауымызша, бұл тақырып бойынша тапсырма әр нұсқада кездесе бермейді: 20 тапсырманың ішінде орта есеппен біреуден аз.

Осы пән бойынша ҰБТ 2026 спецификациясы: тақырыптар мен тапсырмалар

Не істей білу керек

  • Ерте көшпенділердің материалдық және рухани мәдениетін, соның ішінде аңдық стильді сипаттай білу
  • Қорғандар мен олжаларды (Есік, Шілікті, Берел, Бесшатыр, Тасмола) өңірімен және халқымен сәйкестендіру
  • Ерте көшпенділер ескерткіштерін энеолит пен қола дәуірінің ескерткіштерінен ажырата білу

Ең бастысы туралы қысқаша

  • Аңдық стиль. Қаруда, әшекейде, ат әбзелінде бұғы, барыс, арқар, тау ешкісі бейнеленген.
  • Есік. Алматы маңындағы қорған, 1969 жылы қазылды. «Алтын адамның» киімі мыңдаған алтын тақташамен әшекейленген, қасынан жазуы бар күміс тостаған табылды.
  • Шілікті. Шығыс Қазақстандағы патша қорғандары; «Алтын қорғаннан» аңдық стильдегі алтын әшекейлер табылды.
  • Берел. Алтайдағы қорғандар: тоң адамдар мен аттардың денесін, ағаш пен киіз бұйымдарды сақтап қалды; аттарға тау ешкісінің мүйізі бар бетперде кигізілген.
  • Бесшатыр. Іле өзені бойындағы (Жетісу) сақ қорғандары; үйінді астында ағаш құрылыстар бар.
  • Тасмола. Орталық Қазақстандағы ерте темір дәуірінің мәдениеті; «мұртты» қорғандар — үйіндіден шығысқа созылған тас қатарлары.

Талдауы бар тапсырма

ENTLab тапсырмалар қорынан, ҰТО нұсқаларынан емес. Алдымен өзің шешіп көр, содан кейін талдауын аш.

Ерте көшпелілер дәуірінің ескерткіштеріне ЖАТПАЙДЫ
  • A)Берел
  • B)Шілікті
  • C)Ботай
  • D)Ұйғарақ
Жауабы мен талдауы

Дұрыс жауап: C

Ботай — Солтүстік Қазақстандағы энеолит дәуірінің қонысы, жылқыны ерте қолға үйрету іздерімен белгілі; ол ерте көшпелілер дәуіріне (ерте темір ғасырына) жатпайды. Берел (A) — Алтайдағы ерте көшпелілердің жылқы жерленген қорғандары. Шілікті (B) — Шығыс Қазақстандағы Шілікті аңғарындағы ерте көшпелілердің патша қорғандары. Ұйғарақ (D) — Сырдария төменгі ағысындағы сақ қорымы.

Жиі кететін қателер

  • Ботай мен Беғазыны ерте көшпенділерге жатқызады. Ботай — энеолит, Беғазы — қола дәуірінің соңы, ал Есік, Шілікті, Берел, Бесшатыр, Ұйғарақ, Тасмола — ерте темір дәуірі.
  • Тасмоланы Беғазы-Дәндібай мәдениетімен шатастырады: екеуі де Орталық Қазақстанда, бірақ «мұртты» қорғандар — ерте темір дәуірі, ал Беғазы кесенелері — қола дәуірі.
  • Есік «Алтын адамының» табылған жерін шатастырады: ол 1969 жылы Алматы маңындағы Есік қорғанынан табылған, Шіліктіден не Берелден емес; Берел — бұйымдарын тоң сақтаған Алтайдағы қорым.

Тақырып бойынша сұрақтар

Есіктің «Алтын адамы» деген не?
Бұл — 1969 жылы Алматы маңындағы Есік қорғанынан табылған ақсүйек сақтың қабірі. Оның киімі, биік бас киімі мен қаруы мыңдаған алтын тақташамен әшекейленген, олардың көбі аңдық стильде жасалған. Қасынан қысқа жазуы бар күміс тостаған табылды. Бұл олжа Қазақстан нышандарының біріне айналды.
Аңдық стиль деген не?
Ерте көшпенділер өнерінің бұл түрінде басты бейнелер — жануарлар: бұғы, барыс, арқар, тау ешкісі, жыртқыш құстар. Оларды қаруға, ат әбзеліне, белдікке және алтыннан, қоладан, ағаштан, сүйектен жасалған әшекейлерге бейнелеген. Зерттеушілердің пікірінше, бұл бейнелер көшпенділердің наным-сенімімен байланысты болған.
Осы тақырып бойынша жаттығу

ENTLab теорияны ҰТО спецификациясы негізінде өз сөзімен жазады. Біз ҰТО емеспіз және онымен ешқандай байланысымыз жоқ.