ENTLab
РУСҚазақша
← Барлық тақырып: Қазақстан тарихы

Қазақстан тарихы · ҰБТ-ға арналған теория

Сырым Датұлы қозғалысы (1783–1797)

Кіші жүз қазақтарының XVIII ғасырда отарлық қысым мен хан озбырлығына қарсы көтерілген ең ірі қозғалыстарының бірі.

Осы тақырып бойынша жаттығуТолық қолжетімділік болса — осы тақырып бойынша жаттығу, болмаса — пән бойынша тегін тест.

ҰБТ бұл тақырыптан нені тексереді

Бөлім: 03 Жаңа заман

ҰТО спецификациясының тармағы: 23 Сырым Датұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс (себептері, қозғалыстың қозғаушы күші, кезеңдері мен барысы, нәтижелері)

Біздің бағалауымызша, бұл тақырып бойынша тапсырма әр нұсқада кездесе бермейді: 20 тапсырманың ішінде орта есеппен біреуден аз.

Осы пән бойынша ҰБТ 2026 спецификациясы: тақырыптар мен тапсырмалар

Не істей білу керек

  • Сырым Датұлы қозғалысының себептерін түсіндіре білу
  • Қозғалыстың қозғаушы күшін және ол кімге қарсы бағытталғанын атай білу
  • Қозғалыстың кезеңдері мен барысын ажыратып, оқиғаларды соларға жатқыза білу
  • Қозғалыстың нәтижелерін бағалай білу

Ең бастысы туралы қысқаша

  • Жылдары. 1783–1797, Кіші жүз. Сырым Датұлы — Байбақты руынан шыққан батыр, төре емес.
  • Себептері. Жайық (Орал) казактарының жайылымды басып алуы мен шабуылдары, Жайықтың арғы бетіне көшуге тыйым салынуы, Нұралы хан мен сұлтандардың озбырлығы.
  • Қозғаушы күші. Шаруалар, батырлар және ру старшындары. Қозғалысқа хан, сұлтандардың бір бөлігі және олардың төлеңгіттері қарсы тұрды.
  • Үш кезең. 1783–1786: казак форпосттарына шабуыл, 1786 жылы Нұралы хан тақтан түсіріліп, Уфаға жер аударылды. 1786–1792: Игельстром реформасы, 1791 жылы Ералы хан болды. 1792–1797: Сырымның жақтастары Есім ханды өлтірді (1797), қозғалыс бәсеңдеді.
  • Игельстром реформасы. О. Игельстром Кіші жүзде хандық билікті уақытша жойып, Орынборда Шекаралық сот, ал далада расправалар — жергілікті рулық соттар құрды.
  • Нәтижелері. Сырым Хиуаға кетті. Кіші жүзде хан билігі әлсіреді, бірақ отарлық қысым сақталды.

Талдауы бар тапсырма

ENTLab тапсырмалар қорынан, ҰТО нұсқаларынан емес. Алдымен өзің шешіп көр, содан кейін талдауын аш.

Сырым Датұлы қозғалысы туралы дұрыс тұжырымдарды анықтаңыз: I. Қазақтардың малын айдап әкеткен Жайық (Орал) казактарының шабуылдары қозғалыстың бір себебі болды. II. Қозғалыстың бір себебі түтін салығының енгізілуі болды. III. Сырым Датұлы Шыңғыс хан ұрпақтары — төрелерден шыққан. IV. Сырым жасақтары Жайық (Орал) казактарының форпостарына шабуыл жасады.
  • A)II, IV
  • B)I, III
  • C)I, IV
  • D)II, III
Жауабы мен талдауы

Дұрыс жауап: C

I және IV дұрыс, бұл C нұсқасы. I дұрыс: Жайық (Орал) казактары Кіші жүз ауылдарына шабуыл жасап, малын айдап әкетті, бұл қозғалыстың бір себебі болды. IV дұрыс: Сырым жасақтары бұған Жайық казактарының форпостарына шабуыл жасап жауап берді. II қате: Кіші жүзде түтін салығы тек 1837 жылы, қозғалыс басталғаннан жарты ғасыр кейін енгізілді. III қате: Сырым Шыңғыс тұқымы — төре емес, қарапайым қазақтардан шыққан батыр болды. Басқа нұсқалар неге сәйкес келмейді: A нұсқасында (II, IV) қате II тұжырымы бар, B нұсқасында (I, III) — қате III тұжырымы, D нұсқасында (II, III) екі тұжырым да қате.

Жиі кететін қателер

  • Сырымды Шыңғыс тұқымы — төре деп ойлау. Ол қарапайым қазақтардан шыққан батыр еді және, керісінше, хан мен сұлтандардың билігіне қарсы шықты.
  • Түтін салығын қозғалыстың себебіне жатқызу. Кіші жүзде ол 1837 жылы, көтеріліс басталғаннан бірнеше онжылдық өткен соң енгізілді.
  • Кезеңдерді шатастыру: Нұралы ханның шеттетілуі (1786) — бірінші кезеңнің нәтижесі, ал Есім ханның өлтірілуі (1797) қозғалыстың соңғы жылына жатады.
  • Бөкей Ордасының құрылуын Сырыммен байланыстыру. Ол 1801 жылы, қозғалыс аяқталғаннан кейін құрылды.

Тақырып бойынша сұрақтар

Сырым Датұлы қозғалысы неліктен басталды?
Негізгі себеп — жердің тарылуы мен отарлық қысым: Жайық казактары өзен бойындағы жайылымдарды басып алып, малды айдап әкетті, қазақтарды өзеннің арғы бетіне көшіп-қонуға жібермеді. Оған патша әкімшілігіне сүйенген Нұралы хан мен сұлтандардың озбырлығы қосылды. Сондықтан қозғалыс отаршыл билікке де, хан төңірегіндегі ақсүйектерге де қарсы бағытталды.
Сырым Датұлы қозғалысы немен аяқталды?
1786 жылы Нұралы хан биліктен шеттетіліп, Уфаға жер аударылды, ал О. Игельстром Кіші жүзде хандық билікті уақытша жойды. 1791 жылы хандық билік қайта қалпына келтіріліп, Ералы хан болды. 1797 жылы Сырымның жақтастары Есім ханды өлтірді, осыдан кейін қозғалыс бәсеңдеп, Сырым Хиуаға кетті. Хан билігі әлсіреді, алайда отарлық қысым сақталды.
Осы тақырып бойынша жаттығу

ENTLab теорияны ҰТО спецификациясы негізінде өз сөзімен жазады. Біз ҰТО емеспіз және онымен ешқандай байланысымыз жоқ.