ENTLab
РУСҚазақша
← Барлық тақырып: Қазақстан тарихы

Қазақстан тарихы · ҰБТ-ға арналған теория

1822 және 1824 жылғы жарғылар: хандық биліктің жойылуы

1822–1824 жылдары Ресей Орта және Кіші жүзде хандық билікті жойып, далада өз басқару жүйесін енгізді.

Осы тақырып бойынша жаттығуТолық қолжетімділік болса — осы тақырып бойынша жаттығу, болмаса — пән бойынша тегін тест.

ҰБТ бұл тақырыптан нені тексереді

Бөлім: 03 Жаңа заман

ҰТО спецификациясының тармағы: 24 1822-1824 жылдардағы патша реформалары (Кіші және Орта жүздегі хандық биліктің жойылуы)

Біздің бағалауымызша, бұл тақырып бойынша тапсырма әр нұсқада кездесе бермейді: 20 тапсырманың ішінде орта есеппен біреуден аз.

Осы пән бойынша ҰБТ 2026 спецификациясы: тақырыптар мен тапсырмалар

Не істей білу керек

  • 1822–1824 жылдардағы патша реформаларының мақсатын түсіндіре білу
  • 1822 және 1824 жылғы жарғыларды ажырата білу: олардың қай жүзге қатысты болғанын және басқаруды қалай өзгерткенін
  • Даланы басқарудың жаңа лауазымдары мен әкімшілік бірліктерін атай білу

Ең бастысы туралы қысқаша

  • Реформалардың мақсаты. Хандық билікті жойып, даланы патша әкімшілігіне бағынатын әкімшілік бірліктерге бөлу.
  • Округ. Округті сұлтандар ішінен үш жылға сайланған аға сұлтан басқарды, оның жанында округтік приказ жұмыс істеді. Алғашқы округтер 1824 жылы ашылды.
  • Болыс және ауыл. Болысты болыс сұлтаны, ауылды ауыл старшыны басқарды. Ауыл 50–70 шаңырақтан, болыс 10–12 ауылдан, округ 15–20 болыстан құралды.
  • 1824 жылғы жарғы. Кіші жүзде хандық билікті жойды: жүз Батыс, Орта және Шығыс бөліктерге бөлініп, оларды сұлтан-билеушілер басқарды.
  • Ерекше жағдай. Бөкей Ордасында хандық билік Жәңгір хан қайтыс болған 1845 жылға дейін сақталды.

Талдауы бар тапсырма

ENTLab тапсырмалар қорынан, ҰТО нұсқаларынан емес. Алдымен өзің шешіп көр, содан кейін талдауын аш.

Хронологиялық ретпен орналастырыңыз: 1) Кіші жүзде хандық биліктің жойылуы 2) Бөкей Ордасындағы көтерілістің басталуы 3) Кіші жүз қазақтарының бір бөлігінің Еділ мен Жайық аралығына қоныс аударуы 4) «Сібір қырғыздары туралы жарғының» қабылдануы
  • A)3, 1, 4, 2
  • B)1, 3, 4, 2
  • C)3, 1, 2, 4
  • D)3, 4, 1, 2
Жауабы мен талдауы

Дұрыс жауап: D

Реті: 3 — Еділ мен Жайық аралығына қоныс аудару және Бөкей Ордасының құрылуы (1801); 4 — «Сібір қырғыздары туралы жарғы» (1822); 1 — Кіші жүзде хандық биліктің жойылуы (1824); 2 — Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы бастаған Бөкей Ордасындағы көтеріліс (1836). A нұсқасы Кіші жүзде хандық биліктің жойылуын 1822 жылғы жарғыдан бұрын қояды. B нұсқасы Кіші жүздегі хандық биліктің жойылуынан бастайды, ал Бөкей Ордасы хандық билік тұсында бөлініп шыққан. C нұсқасы 1822 жылғы жарғыны 1836 жылғы көтерілістен кейін қояды — жарғыны кейінгі басқару ережелерімен шатастырады.

Жиі кететін қателер

  • Жарғылардың орнын ауыстыру. 1822 жыл — «Сібір қырғыздары» және Орта жүз, 1824 жыл — «Орынбор қырғыздары» және Кіші жүз. «Сібір — Орта жүз» деген жұпты есте сақтау көмектеседі.
  • 1822–1824 жылдардағы жарғылар Ұлы жүзде хандық билікті жойды деп ойлау. Олар Орта және Кіші жүзге қатысты болды.
  • 1824 жылға қарай хандық билік барлық жерде жойылды деп есептеу. Бөкей Ордасында хан 1845 жылға дейін билік етті.
  • Лауазымдарды шатастыру: округ — аға сұлтан, болыс — болыс сұлтаны, ауыл — ауыл старшыны, ал 1824 жылғы жарғы бойынша Кіші жүз бөліктері — сұлтан-билеушілер.

Тақырып бойынша сұрақтар

«Сібір қырғыздары туралы жарғы» «Орынбор қырғыздары туралы жарғыдан» несімен ерекшеленді?
1822 жылғы жарғы Орта жүзде хандық билікті жойып, оны округтерге, болыстарға және ауылдарға бөлді, оларды аға сұлтандар, болыс сұлтандары және ауыл старшындары басқарды. 1824 жылғы жарғы Кіші жүзде хандық билікті жойып, жүзді Батыс, Орта және Шығыс деген үш бөлікке бөлді, әр бөлікті сұлтан-билеуші басқарды.
Патша үкіметі хандық билікті не үшін жойды?
Хандар даланы тікелей басқаруға кедергі болды, қазақтарды төңірегіне біріктіре алатын еді. Хандық билікті жойған Ресей жүздерді ұсақ әкімшілік бірліктерге бөліп, олардың басына өзіне бағынышты сұлтандар мен старшындарды қойып, даланы өз әкімшілігіне бағындырды. Реформаларға наразылық көтерілістердің, соның ішінде Кенесары Қасымұлы қозғалысының бір себебі болды.
Осы тақырып бойынша жаттығу

ENTLab теорияны ҰТО спецификациясы негізінде өз сөзімен жазады. Біз ҰТО емеспіз және онымен ешқандай байланысымыз жоқ.