ENTLab
РУСҚазақша
← Барлық тақырып: Қазақстан тарихы

Қазақстан тарихы · ҰБТ-ға арналған теория

Қыпшақтар, наймандар және керейіттер

Тақырып XI – XIII ғасырдың басындағы қыпшақтар, наймандар, керейіттер мен жалайырлар туралы: олар қай жерді мекендеді, қалай шаруашылық жүргізді, «Дешті Қыпшақ» нені білдіреді.

Осы тақырып бойынша жаттығуТолық қолжетімділік болса — осы тақырып бойынша жаттығу, болмаса — пән бойынша тегін тест.

ҰБТ бұл тақырыптан нені тексереді

Бөлім: 02 Орта ғасыр кезеңі

ҰТО спецификациясының тармағы: 07 Наймандар, керейіттер, жалайырлар. Қыпшақ хандығы. «Дешті Қыпшақ» түсінігі. Шаруашылығы: көшпелі, отырықшы

Біздің бағалауымызша, бұл тақырып бойынша тапсырма әр нұсқада кездесе бермейді: 20 тапсырманың ішінде орта есеппен біреуден аз.

Осы пән бойынша ҰБТ 2026 спецификациясы: тақырыптар мен тапсырмалар

Не істей білу керек

  • Қыпшақ хандығының өмір сүрген уақытын және оның Қимақ қағанатымен байланысын білу
  • «Дешті Қыпшақ» ұғымын түсіндіру, қыпшақтардың әр деректе қалай аталғанын білу
  • Наймандар мен керейіттердің мекенін көрсету, олардың билеушілерін білу
  • Қыпшақтардың көшпелі және отырықшы-егіншілік шаруашылығын сипаттау

Ең бастысы туралы қысқаша

  • Қыпшақ хандығы. XI ғасырдың басы – XIII ғасырдың басы. Қыпшақтар Қимақ қағанатында басымдық алды; хандық моңғол шапқыншылығы кезінде құлады.
  • Дешті Қыпшақ. Парсыша «Қыпшақ даласы». XI ғасырдан бастап Ертістен Дунайға дейінгі даланы осылай атаған.
  • Половецтер, құмандар. Орыс жылнамаларында қыпшақтарды половецтер, Византия мен Еуропа деректерінде құмандар деп атаған.
  • Наймандар мен керейіттер. Наймандар Алтай мен Ертістің жоғарғы ағысын мекендеді, ханы Таян 1204 жылы Шыңғыс ханмен шайқаста қаза тапты. Керейіттер Орхон мен Тола бойында көшіп-қонды, ханы Тоғырыл «ван» атағын алып, Уаң хан атанды.
  • Жалайырлар. XIII ғасырға дейін Моңғолияда көшіп-қонды, кейін моңғолдармен бірге Жетісуға қоныс аударды. Үш тайпа да кейін қазақ халқының құрамына енді.

Талдауы бар тапсырма

ENTLab тапсырмалар қорынан, ҰТО нұсқаларынан емес. Алдымен өзің шешіп көр, содан кейін талдауын аш.

Цзинь империясынан «ван» атағын алған керейіт билеушісі —
  • A)Тоғырыл
  • B)Таян
  • C)Жамұқа
  • D)Тоқтоа
Жауабы мен талдауы

Дұрыс жауап: A

Дұрыс жауап — Тоғырыл. Керейіттердің билеушісі XII ғ. соңында шүршіттердің Цзинь империясына татарларға қарсы жорықта көмектесіп, одан «ван» атағын алды, сондықтан деректерде ол Уаң хан деген атпен белгілі. Таян керейіттерді емес, наймандарды биледі және 1204 жылы Шыңғыс ханмен шайқаста қаза тапты. Жамұқа жаджираттардың көсемі, Темучиннің бәсекелесі болды, керейіттерді билеген жоқ. Тоқтоа — меркіттердің көсемі, ол да керейіттерді билеген жоқ.

Жиі кететін қателер

  • Керейіттерді Сырдария бойына орналастырады. Олар Қазақстаннан әлдеқайда шығыста, Орхон мен Тола өзендерінің бойында көшіп-қонды.
  • Қыпшақтарда қала болмаған деп ойлайды. Шаруашылықтың негізі көшпелі болса да, қыпшақтардың бір бөлігі отырықшыланды, ал Сырдария бойында олардың қалалары, мысалы, Сығанақ болды.
  • Билеушілерді шатастырады: Тоғырыл, яғни Уаң хан, — керейіттердің ханы, ал Таян — наймандардың ханы.
  • «Дешті Қыпшақ» атауын мемлекеттің аты деп ойлайды. Бұл — ұлан-байтақ даланың атауы, ал қыпшақтардың мемлекеті Қыпшақ хандығы деп аталады.

Тақырып бойынша сұрақтар

«Дешті Қыпшақ» нені білдіреді?
Парсы тілінен аударғанда — «Қыпшақ даласы». XI ғасырдан бастап қыпшақ тайпалары көшіп-қонған Ертістен Дунайға дейінгі ұлан-байтақ даланы осылай атаған. Бұл мемлекеттің емес, аумақтың атауы: қыпшақтардың мемлекеті Қыпшақ хандығы деп аталады.
Қыпшақтардың шаруашылығы қандай болды?
Шаруашылықтың негізі көшпелі мал шаруашылығы болды. Әсіресе Сырдария алқабында қыпшақтардың бір бөлігі отырықшылыққа және егіншілікке көшті; онда олардың қалалары, мысалы, Сығанақ болды. Көшпелі және отырықшы шаруашылық бірін-бірі толықтырды.
Осы тақырып бойынша жаттығу

ENTLab теорияны ҰТО спецификациясы негізінде өз сөзімен жазады. Біз ҰТО емеспіз және онымен ешқандай байланысымыз жоқ.