ENTLab
РУСҚазақша
← Барлық тақырып: Қазақстан тарихы

Қазақстан тарихы · ҰБТ-ға арналған теория

Кенесары Қасымұлы бастаған көтеріліс

XIX ғасырдағы қазақтардың ең ірі ұлт-азаттық қозғалысы — біртұтас хандық үшін он жылға созылған күрес. Тақырып себептер, мақсаттар, күрес барысы және Кенесары реформалары туралы сұрақтарға керек.

Осы тақырып бойынша жаттығуТолық қолжетімділік болса — осы тақырып бойынша жаттығу, болмаса — пән бойынша тегін тест.

ҰБТ бұл тақырыптан нені тексереді

Бөлім: 03 Жаңа заман

ҰТО спецификациясының тармағы: 27 Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс (себептері, мақсаттары мен қозғаушы күштері, негізгі кезеңдері)

Біздің бағалауымызша, бұл тақырып бойынша тапсырма әр нұсқада кездесе бермейді: 20 тапсырманың ішінде орта есеппен біреуден аз.

Осы пән бойынша ҰБТ 2026 спецификациясы: тақырыптар мен тапсырмалар

Не істей білу керек

  • Кенесары Қасымұлы қозғалысының себептері мен мақсаттарын атай білу
  • Қозғалыстың қозғаушы күштерін анықтай білу
  • Күрестің негізгі кезеңдері мен аймақтарын білу
  • Кенесарыны тұлға және саясаткер ретінде бағалау: реформалары мен жеңілу себептері

Ең бастысы туралы қысқаша

  • Кенесары Қасымұлы. 1802–1847 жылдары өмір сүрген төре: Қасым сұлтанның ұлы, Абылай ханның немересі. 1837–1847 жылдардағы көтерілісті басқарды.
  • Себептері. 1822 жылғы жарғы Орта жүзде хандық билікті жойды; сыртқы округтер ашылып, бекіністер салынды, жайылымдар тартып алынып, алым-салық өсті.
  • Мақсаты. Біртұтас Қазақ хандығын бұрынғы шекарасында қалпына келтіру.
  • Қозғаушы күштері. Шаруалар (қатардағы малшылар), батырлар (Ағыбай, Иман, Жоламан), сұлтандар мен билердің бір бөлігі.
  • Хандық (1841). 1841 жылы үш жүздің өкілдері Кенесарыны хан сайлады. Ол хан кеңесін құрып, салық енгізді: малдан — зекет, егіннен — ұшыр.
  • Күрес барысы. Алдымен Орта жүзде (1838 жылы Ақмола бекінісі өртелді), кейін Торғай өңірінде, соңында Жетісуда жүрді.
  • Нәтижесі. 1847 жылы Кенесары қырғыз манаптарымен соғыста қаза тапты. Жеңіліске ақсүйектер алауыздығы мен Ресей күшінің басымдығы себеп болды.

Талдауы бар тапсырмалар

ENTLab тапсырмалар қорынан, ҰТО нұсқаларынан емес. Алдымен өзің шешіп көр, содан кейін талдауын аш.

Кенесары Қасымұлы көтерілісі туралы дұрыс тұжырымдарды анықтаңыз: I. Көтерілістің бір себебі — қазақ жерінде Ресей бекіністерінің салынуы. II. Кенесарының мақсаты — біртұтас Қазақ хандығын қалпына келтіру. III. Көтеріліске қазақтарды тыл жұмыстарына алу туралы жарлық түрткі болды. IV. Көтеріліс Ресейдің Кенесарының хандық билігін мойындауымен аяқталды.
  • A)I, II
  • B)II, III
  • C)I, IV
  • D)III, IV
Жауабы мен талдауы

Дұрыс жауап: A

I және II дұрыс. Ресей қазақ жерінде бекіністер салып, жайылымдарды тартып алды, бұл көтерілістің бір себебі болды. Кенесары бұрынғы шекарасындағы біртұтас Қазақ хандығын қалпына келтіруді көздеді. III тұжырым қате: тыл жұмыстарына алу туралы жарлық 1916 жылы шығып, басқа көтеріліске түрткі болды. IV тұжырым қате: Ресей Кенесарыны хан деп мойындамады, көтеріліс басып-жаншылды. Сондықтан III бар B және D нұсқалары, IV бар C нұсқасы қате.
Кенесары хандығында егін өнімінен алынған салық —
  • A)зекет
  • B)соғым
  • C)ұшыр
  • D)харадж
Жауабы мен талдауы

Дұрыс жауап: C

Кенесары екі салық енгізді: зекет — малдан, ұшыр — егіншілердің өнімінен. Жауап C. A — зекет егіннен емес, мал басынан алынды. B — соғым — қысқы етке алынатын мал, егіннен алынатын салық емес. D — харадж — Орта Азия хандықтарының (Қоқан т.б.) жер салығы, Кенесары хандығында енгізілмеген.

Жиі кететін қателер

  • Кенесары көтерілісінің себептерін 1916 жылғы көтерілістің түрткісімен шатастыру. Тыл жұмыстарына адам алу туралы жарлық мүлде басқа көтеріліске түрткі болды.
  • Ресей Кенесарыны хан деп мойындады деп ойлау. Оны 1841 жылы қазақтар хан сайлады, Ресей мойындамады, қозғалыс басып-жаншылды.
  • Салықтарды шатастыру: зекет малдан, ұшыр егіннен алынды; соғым — қысқы етке арналған мал, оның егінге қатысы жоқ.
  • Аяқталу жылдарын шатастыру: Бөкей Ордасындағы көтеріліс 1838 жылы басылды, ал Кенесары қозғалысы 1847 жылға дейін жалғасты.

Тақырып бойынша сұрақтар

Кенесары Қасымұлы қандай мақсат қойды?
Кенесары Ресей империясына тәуелсіз, бұрынғы шекарасындағы біртұтас Қазақ хандығын қалпына келтіруді көздеді. Ол сыртқы округтерге, бекіністер салуға және жер тартып алуға қарсы шықты. 1841 жылы үш жүздің өкілдері оны хан сайлады, бірақ Ресей оның билігін мойындамады.
Кенесары қозғалысы неге жеңіліске ұшырады?
Сұлтандар мен билердің бір бөлігі патша билігі жағына шықты, ақсүйектер арасында алауыздық болды. Патша әскері көтерілісшілерден күшті еді. Күрестің соңында Кенесары Жетісуға көшіп, 1847 жылы қырғыз манаптарымен соғыста қаза тапты. Патша әскерлеріне қарсы күресті біраз уақыт оның ұлы Сыздық жалғастырды.
Осы тақырып бойынша жаттығу

ENTLab теорияны ҰТО спецификациясы негізінде өз сөзімен жазады. Біз ҰТО емеспіз және онымен ешқандай байланысымыз жоқ.