ENTLab
РУСҚазақша
← Барлық тақырып: Қазақстан тарихы

Қазақстан тарихы · ҰБТ-ға арналған теория

Қазақ халқының қалыптасуы

Қазақ халқы қай тайпалардан, қашан қалыптасты және оны неліктен Ұлы Даланың мұрагері дейді — тақырып осы сұрақтарға жауап береді.

Осы тақырып бойынша жаттығуТолық қолжетімділік болса — осы тақырып бойынша жаттығу, болмаса — пән бойынша тегін тест.

ҰБТ бұл тақырыптан нені тексереді

Бөлім: 02 Орта ғасыр кезеңі

ҰТО спецификациясының тармағы: 10 Қазақ халқының қалыптасуы

Біздің бағалауымызша, бұл тақырып бойынша тапсырма әр нұсқада кездесе бермейді: 20 тапсырманың ішінде орта есеппен біреуден аз.

Осы пән бойынша ҰБТ 2026 спецификациясы: тақырыптар мен тапсырмалар

Не істей білу керек

  • Қазақтардың Ұлы Даланың ежелгі және ортағасырлық тайпаларымен тарихи-этникалық сабақтастығын түсіндіру.
  • «Қазақ» этнонимінің шығуы мен мағынасын түсіндіру.
  • Халықтың қалыптасуын жеделдеткен және баяулатқан факторларды, бұл үдерістің аяқталған уақытын атау.
  • Үш жүздің аумағын және құрамына енген тайпаларды білу.

Ең бастысы туралы қысқаша

  • Этникалық тамыры. Халықтың құрамына сақтардың, үйсіндердің, қаңлылардың, түркілердің, қыпшақтардың, наймандардың, керейіттердің және басқа дала тайпаларының ұрпақтары енді.
  • Сабақтастық. Ежелгі және ортағасырлық бірлестіктердің аты қазақ руларының атауында сақталды: үйсін, қаңлы, қыпшақ, найман, жалайыр.
  • «Қазақ» этнонимі. Көбіне «еркін, азат адам» деп түсіндіріледі. Халық атауы ретінде Керей мен Жәнібектің қол астындағы елге бекіді.
  • Моңғол шапқыншылығы. XIII ғасырда қалалардың қирауы мен жердің ұлыстарға бөлінуі тайпалардың жақындасуын баяулатты.
  • Үдерістің аяқталуы. Халықтың қалыптасуы негізінен 1465 жылы Қазақ хандығының құрылуымен аяқталды: кейінгі онжылдықтарда халық пен оның жері осы хандықтың төңірегіне бірікті.
  • Үш жүз. Ұлы жүз — Жетісу мен оңтүстік (үйсін, қаңлы, дулат, жалайыр); Орта жүз — орталық, солтүстік, шығыс (арғын, найман, қыпшақ, қоңырат, керей, уақ); Кіші жүз — батыс (әлімұлы, байұлы, жетіру).

Талдауы бар тапсырмалар

ENTLab тапсырмалар қорынан, ҰТО нұсқаларынан емес. Алдымен өзің шешіп көр, содан кейін талдауын аш.

Қазақ халқының қалыптасу үдерісін баяулатқан оқиға —
  • A)монғол шапқыншылығы
  • B)Қазақ хандығының құрылуы
  • C)Ақ Орданың құрылуы
  • D)Алтын Орданың ыдырауы
Жауабы мен талдауы

Дұрыс жауап: A

XIII ғасырдағы монғол шапқыншылығы қазақ халқының қалыптасуын баяулатты. Қалалар қиратылды, халық қырылды, тайпалар көшіп кетті, ал Қазақстан жерлері Шыңғыс хан ұрпақтарының ұлыстарына бөлінді. Осылайша алдыңғы ғасырларда жүріп келген тайпалардың жақындасуы үзілді. Дұрыс жауап — A. B — Қазақ хандығының құрылуы үдерісті баяулатқан жоқ, керісінше аяқтады: хандық этникалық аумақ пен халықты бір мемлекетке біріктірді. C — Ақ Орда кейін қазақ халқының құрамына енген тайпалардың бір бөлігін біріктірді. Бұл — топтасудың алғышарты, оған кедергі емес. D — Алтын Орданың ыдырауы орда хандарының билігін әлсіретіп, жаңа мемлекеттердің, соның ішінде Қазақ хандығының пайда болуына жағдай жасады. Бұл — үдерістің аяқталуына жасалған жағдай, оның тежелуі емес.
Қазақ жүздері туралы дұрыс тұжырымдарды анықтаңыз: I. Ұлы жүз Жетісу мен Қазақстанның оңтүстігін мекендеді. II. Кіші жүз Орталық Қазақстанды мекендеді. III. Үйсін мен қаңлы тайпалары Кіші жүзге кірді. IV. Арғын мен найман тайпалары Орта жүзге кірді.
  • A)I, IV
  • B)II, III
  • C)I, III
  • D)II, IV
Жауабы мен талдауы

Дұрыс жауап: A

Дұрыс жауап — A (I, IV). I дұрыс: Ұлы жүз Жетісу мен Қазақстанның оңтүстігін мекендеді. IV дұрыс: арғын мен найман — Орта жүз тайпалары. II қате: Кіші жүз Батыс Қазақстанды мекендеді, ал Орталық Қазақстан Орта жүздің жеріне кірді. III қате: үйсін мен қаңлы Кіші жүзге емес, Ұлы жүзге кірді. B (II, III) — екі қате тұжырымды қамтиды. C (I, III): Ұлы жүздің аумағы дұрыс көрсетілген, бірақ үйсін мен қаңлы қате түрде Кіші жүзге жатқызылған. D (II, IV): Орта жүздің құрамы дұрыс көрсетілген, бірақ Кіші жүзге Орта жүздің жері телінген.

Жиі кететін қателер

  • Орталық Қазақстанды Кіші жүзге жатқызады. Кіші жүз батыс өңірді мекендеді, ал Сарыарқа Орта жүздің жері болды.
  • Үйсін мен қаңлыны Кіші немесе Орта жүзге қосады. Бұл — Ұлы жүз тайпалары, олардың атауы ежелгі үйсіндер мен қаңлыларға барып тіреледі.
  • Ресей империясы құжаттарындағы «қырғыздар», «қырғыз-қайсақтар» атауын қырғыз халқы деп түсінеді. Ол құжаттарда қазақтар осылай аталған, халықтың тарихи атауын 1925 жылы Қазақстан Кеңестерінің V съезі қайтарды.
  • Моңғол шапқыншылығы халықтың қалыптасуын жеделдетті деп ойлайды. Ол үдерісті баяулатты, ал Алтын Орданың ыдырауы мен хандықтың құрылуы оның аяқталуына жағдай жасады.

Тақырып бойынша сұрақтар

«Қазақ» сөзі нені білдіреді?
«Қазақ» этнонимін көбіне «еркін, азат, ешкімге тәуелді емес адам» деп түсіндіреді. Халық атауы ретінде ол Керей мен Жәнібек сұлтандармен бірге көшіп, 1465 жылы Қазақ хандығын құрған тайпаларға бекіді. Ресей империясында қазақтарды «қырғыздар» деп атады, ал тарихи атауды 1925 жылы Қазақстан Кеңестерінің V съезі қайтарды.
Қазақтарды неліктен Ұлы Даланың мұрагері дейді?
Қазақ халқы сол жерде ғасырлар бойы өмір сүрген сақтардың, үйсіндердің, қаңлылардың, түркілердің, қыпшақтардың, наймандардың және басқа тайпалардың ұрпақтарынан қалыптасты. Көшпелі мал шаруашылығы мен салт-дәстүр ежелгі дала тайпаларынан, түркі тілі түркілер мен қыпшақтардан жалғасты, ал ежелгі бірлестіктердің аты — үйсін, қаңлы, қыпшақ, найман — қазақ руларының атауына айналды.
Осы тақырып бойынша жаттығу

ENTLab теорияны ҰТО спецификациясы негізінде өз сөзімен жазады. Біз ҰТО емеспіз және онымен ешқандай байланысымыз жоқ.