ENTLab
РУСҚазақша
← Барлық тақырып: География

География · ҰБТ-ға арналған теория

Елдерді салыстыру: көрсеткіштер мен жіктеме

Елдер көлемімен, тұрмыс деңгейімен және экономика түрімен ерекшеленеді. Бұл тақырып сұраққа сай көрсеткішті таңдап, оны дұрыс есептеуге үйретеді.

Осы тақырып бойынша жаттығуТолық қолжетімділік болса — осы тақырып бойынша жаттығу, болмаса — пән бойынша тегін тест.

ҰБТ бұл тақырыптан нені тексереді

Бөлім: 06 Елтану және саяси география негіздері. Геосаясат

ҰТО спецификациясының тармағы: 19 Дүниежүзі елдерін салыстыру әдістері

Біздің бағалауымызша, нұсқада бұл тақырып бойынша орта есеппен 1 тапсырма болады (40 тапсырманың ішінде).

Осы пән бойынша ҰБТ 2026 спецификациясы: тақырыптар мен тапсырмалар

Не істей білу керек

  • Елдерді салыстыруға қажетті көрсеткішті таңдау: ауқымы, тұрмыс деңгейі, табыс теңсіздігі.
  • Шамаларды бір бірлікке келтіріп, жан басына шаққандағы ЖІӨ мен халық тығыздығын есептеу.
  • БҰҰ жіктемесі бойынша елдерді, соның ішінде Қазақстанды, тиісті топқа жатқызу.

Ең бастысы туралы қысқаша

  • Абсолюттік және салыстырмалы. Абсолюттік көрсеткіштер (ЖІӨ, халық саны, аумақ) ауқымды, салыстырмалылары (жан басына ЖІӨ, тығыздық) деңгейді көрсетеді. Көлемі әртүрлі елдердің тұрмыс деңгейі салыстырмалы көрсеткіштермен салыстырылады.
  • Жан басына ЖІӨ. ЖІӨ халық санына бөлінеді, шамалар алдымен бір бірлікке келтіріледі: 1 млрд = 1\,000 млн. Орташа шама табыстың бөлінуін көрсетпейді.
  • Джини коэффициенті. Табыс теңсіздігінің өлшемі: 0-ден (бәрінде бірдей) 1-ге дейін (бүкіл табыс бір адамда), кейде пайызбен беріледі. Мәні өскен сайын алшақтық артады.
  • АДИ. БҰҰ индексі өмір ұзақтығын, білім деңгейін және жан басына табысты ескереді. Мәні 0-ден 1-ге дейін: 1-ге жақындаған сайын даму деңгейі жоғары.
  • БҰҰ жіктемесі. Дамыған, дамушы және өтпелі экономикалы елдер (мысалы, Қазақстан мен ТМД-ның басқа елдері). БҰҰ дамушылар ішінен ең аз дамыған елдерді бөледі, оқулықтарда жаңа индустриялы елдер де аталады.

Талдауы бар тапсырмалар

ENTLab тапсырмалар қорынан, ҰТО нұсқаларынан емес. Алдымен өзің шешіп көр, содан кейін талдауын аш.

Елдерді халық табысының теңсіздігі бойынша салыстыратын көрсеткіш
  • A)жан басына шаққандағы ЖІӨ
  • B)Джини коэффициенті
  • C)жұмыссыздық деңгейі
  • D)тұтыну бағаларының индексі
Жауабы мен талдауы

Дұрыс жауап: B

Джини коэффициенті табыстың ел тұрғындары арасында қаншалықты біркелкі емес бөлінетінін көрсетеді: 0 мәні толық теңдікті (барлығының табысы бірдей), 1 мәні толық теңсіздікті (бүкіл табыс бір адамда) білдіреді. Коэффициент неғұрлым жоғары болса, бай мен кедей арасындағы алшақтық соғұрлым үлкен, сондықтан елдер табыс теңсіздігі бойынша осы көрсеткішпен салыстырылады. Жауабы B. A нұсқасы — жан басына шаққандағы ЖІӨ табыстың орташа деңгейін көрсетеді, бірақ табыстың адамдар арасында қалай бөлінетінін көрсетпейді: орташа мәні бірдей екі елде теңсіздік әртүрлі болуы мүмкін. C нұсқасы — жұмыссыздық деңгейі экономикалық белсенді халық ішіндегі жұмыссыздардың үлесін көрсетеді, табыстың бөлінуін емес. D нұсқасы — тұтыну бағаларының индексі бағаның өсуін (инфляцияны) сипаттайды, табыстағы алшақтықты емес.
БҰҰ жіктемесі бойынша Қазақстан жататын елдер тобы
  • A)экономикасы дамыған елдер
  • B)жаңа индустриялы елдер
  • C)өтпелі экономикалы елдер
  • D)ең аз дамыған елдер
Жауабы мен талдауы

Дұрыс жауап: C

БҰҰ жіктемесінде елдер үш топқа бөлінеді: дамыған, дамушы және өтпелі экономикалы елдер. Жоспарлы экономикадан нарықтық экономикаға көшкен ТМД-ның басқа мемлекеттері сияқты Қазақстан өтпелі экономикалы елдерге жатады. Жауабы C. A нұсқасы қате: экономикасы дамыған елдерге Батыс Еуропа елдері, АҚШ, Канада, Жапония, Аустралия жатады. B нұсқасы қате: жаңа индустриялы елдер (Корея Республикасы, Сингапур, Тайвань және т.б.) — өңдеуші өнеркәсібін жедел дамытқан дамушы елдердің бір тобы; Қазақстан оларға жатпайды. D нұсқасы қате: ең аз дамыған елдер — жан басына шаққандағы табысы өте төмен, негізінен Тропиктік Африкадағы ең кедей мемлекеттер.

Жиі кететін қателер

  • Миллиардты миллионға бөлгенде бірліктерді теңестірмей, 1000 есе аз жауап алады. Алдымен бәрін бір бірлікке келтіріп, содан кейін бөлу керек.
  • ЖІӨ-ні халық санына бөлудің орнына көбейтеді. Мағынасын тексер: бір адамға жалпы ЖІӨ-нің бір бөлігі ғана тиеді, демек бөлу қажет.
  • Ауқым мен деңгейді шатастырады: Үндістан жалпы ЖІӨ бойынша ең ірі елдердің қатарында, ал жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша дамыған елдерден әлдеқайда артта қалады.
  • Джини коэффициентінің жоғары болуын әл-ауқаттың белгісі деп ойлайды. Керісінше: ол неғұрлым жоғары болса, табыс соғұрлым әркелкі бөлінеді.

Тақырып бойынша сұрақтар

Адам дамуы индексінің жан басына шаққандағы ЖІӨ-ден айырмашылығы неде?
Жан басына шаққандағы ЖІӨ бір тұрғынға келетін өндірілген тауарлар мен қызметтердің орташа көлемін көрсетеді. БҰҰ есептейтін адам дамуы индексі табыспен қатар өмір ұзақтығы мен білім деңгейін де ескереді. Сондықтан жан басына ЖІӨ-сі шамалас екі елдің индексі әртүрлі болуы мүмкін: бірінде адамдар ұзағырақ өмір сүріп, жақсырақ білім алса, оның индексі жоғары болады.
БҰҰ жіктемесі бойынша Қазақстан қай елдер тобына жатады?
БҰҰ жіктемесі бойынша Қазақстан өтпелі экономикалы елдерге жатады. Жоспарлы экономикадан нарықтық экономикаға көшкен мемлекеттерді, ең алдымен ТМД елдерін, осылай атайды. Бұл дамыған және дамушы елдермен қатар тұрған жеке топ; Қазақстан жаңа индустриялы елдер қатарына қосылмайды.
Осы тақырып бойынша жаттығу

ENTLab теорияны ҰТО спецификациясы негізінде өз сөзімен жазады. Біз ҰТО емеспіз және онымен ешқандай байланысымыз жоқ.