ENTLab
РУСҚазақша
← Барлық тақырып: Химия

Химия · ҰБТ-ға арналған теория

Көмірсутектер: кластары мен реакциялары

Көмірсутектер — органикалық химияның негізі: қоспаларды гидрлеу, газ алу және өнім шығымы туралы есептер олардың формулалары мен реакциялары арқылы шығарылады.

Осы тақырып бойынша жаттығуТолық қолжетімділік болса — осы тақырып бойынша жаттығу, болмаса — пән бойынша тегін тест.

ҰБТ бұл тақырыптан нені тексереді

Бөлім: 05 Химия және қоршаған орта

ҰТО спецификациясының тармағы: 13 Көмірсутектер

Біздің бағалауымызша, нұсқада бұл тақырып бойынша орта есеппен 3 тапсырма болады (40 тапсырманың ішінде).

Осы пән бойынша ҰБТ 2026 спецификациясы: тақырыптар мен тапсырмалар

Не істей білу керек

  • Көмірсутектің класын жалпы формуласы мен молекуласының құрылысы бойынша анықтау
  • Көмірсутектердің орынбасу, қосылу және жану реакцияларының теңдеулерін құру
  • Қаныққан және қанықпаған көмірсутектерді сапалық реакциялар арқылы ажырату
  • Газ қоспасына, реагенттің артық мөлшеріне және өнім шығымына есептер шығару

Ең бастысы туралы қысқаша

  • Жалпы формулалар. Алкандар \mathrm{C_nH_{2n+2}}; алкендер (n \ge 2) мен циклоалкандар (n \ge 3) \mathrm{C_nH_{2n}}; алкиндер (n \ge 2) мен алкадиендер (n \ge 3) \mathrm{C_nH_{2n-2}}; бензол қатарындағы арендер \mathrm{C_nH_{2n-6}} (n \ge 6).
  • Алкандар. Байланыстары дара, сондықтан жарықта орынбасу реакциясы тән: \mathrm{CH_4 + Cl_2 \rightarrow CH_3Cl + HCl}. Сутекті қосып алмайды.
  • Қосылу. Еселі байланыс бойынша жүреді: толық гидрлегенде 1 моль алкен 1 моль, 1 моль алкин 2 моль \mathrm{H_2} қосып алады: \mathrm{C_2H_2 + 2H_2 \rightarrow C_2H_6} (\mathrm{Ni}, t).
  • Марковников ережесі. Симметриялы емес алкенге \mathrm{HX} қосылғанда сутек әдетте қос байланыстағы сутек атомдары көбірек көміртек атомына қосылады: пропен мен \mathrm{HCl}-дан 2-хлорпропан түзіледі.
  • Сапалық реакциялар. Бром суы мен \mathrm{KMnO_4} ерітіндісін алкендер мен алкиндер түссіздендіреді, ал алкандар мен бензол қалыпты жағдайда түссіздендірмейді.

Талдауы бар тапсырма

ENTLab тапсырмалар қорынан, ҰТО нұсқаларынан емес. Алдымен өзің шешіп көр, содан кейін талдауын аш.

16 г кальций карбидіне \mathrm{CaC_2} су әсер еткенде алынған ацетиленнің көлемі (л, қ.ж.), егер өнімнің шығымы 80 % болса
  • A)5{,}6
  • B)7{,}0
  • C)4{,}48
  • D)8{,}96
Жауабы мен талдауы

Дұрыс жауап: C

\mathrm{CaC_2 + 2H_2O \rightarrow C_2H_2 + Ca(OH)_2}. M(\mathrm{CaC_2}) = 40 + 2 \cdot 12 = 64 г/моль, n(\mathrm{CaC_2}) = \frac{16}{64} = 0{,}25 моль. Теңдеу бойынша теориялық n(\mathrm{C_2H_2}) = 0{,}25 моль. Теориялық көлем: 0{,}25 \cdot 22{,}4 = 5{,}6 л; практикалық: 5{,}6 \cdot 0{,}8 = 4{,}48 л — C нұсқасы. A нұсқасы (5{,}6) — шығым ескерілмеген. B нұсқасы: \frac{5{,}6}{0{,}8} = 7{,}0 — шығымға көбейтудің орнына бөлінген. D нұсқасы: 0{,}5 \cdot 22{,}4 \cdot 0{,}8 = 8{,}96 — 1 моль \mathrm{CaC_2}-ден 2 моль ацетилен түзіледі деп есептелген (көміртек атомдарының саны бойынша).

Жиі кететін қателер

  • Этан мен ацетилен қоспасында сутекті екі газ да қосып алады деп санау. Алкан сутекті қосып алмайды — бүкіл \mathrm{H_2} қанықпаған көмірсутекке жұмсалады.
  • Алкин үшін де алкендегідей сутекпен 1 : 1 қатынасын алу. Үшеселі байланысты толық гидрлеу үшін 1 моль алкинге 2 моль \mathrm{H_2} керек.
  • Артық алынған реагент бойынша есептеу немесе екі реагенттің n мәнін қосып жіберу. Әр реагенттің n мәнін теңдеудегі өз коэффициентіне бөл: бөліндісі кіші шыққан реагент жетіспейтін мөлшерде алынған, есепті соның бойынша жүргіз.
  • Шығымға қашан көбейтіп, қашан бөлетінін шатастыру. Практикалық масса теориялық массаны шығым үлесіне (мысалы, 0{,}8) көбейткенде шығады; теориялық массаны табу үшін практикалық массаны шығым үлесіне бөл.

Тақырып бойынша сұрақтар

Алкандардың реакциялары алкендер мен алкиндердің реакцияларынан несімен ерекшеленеді?
Алкандарда барлық байланыс дара, сондықтан оларға орынбасу реакциялары тән, мысалы метанның жарықта хлорлануы, сондай-ақ жану. Алкендер мен алкиндерде еселі байланыс бар, олар үшін басты реакциялар — сутектің, галогендердің, галогенсутектердің, судың қосылуы. Сол себепті қанықпаған көмірсутектер бром суын түссіздендіреді, ал алкандар түссіздендірмейді.
Газ қоспасын толық гидрлеуге кететін сутектің көлемі қалай табылады?
Алдымен қоспадағы қанықпаған көмірсутектерді анықта: сутекті солар қосып алады. Кейін теңдеулер бойынша әрқайсысына қажет \mathrm{H_2} көлемін тап: алкенге өз көлеміндей, алкин мен алкадиенге екі есе көп. Бірдей жағдайда газдардың көлемдері теңдеудегі коэффициенттердің қатынасындай болады, сондықтан литрді мольге айналдырудың қажеті жоқ. Қоспадағы алкандар сутек жұмсамайды.
Осы тақырып бойынша жаттығу

ENTLab теорияны ҰТО спецификациясы негізінде өз сөзімен жазады. Біз ҰТО емеспіз және онымен ешқандай байланысымыз жоқ.