ENTLab
РУСҚазақша
← Барлық тақырып: Химия

Химия · ҰБТ-ға арналған теория

Сілтілік металдар, магний, кальций және алюминий

1 (IA), 2 (IIA) және 13 (IIIA) топ металдарының ішінде есептерде литий, натрий, калий, магний, кальций және алюминий жиі кездеседі. Олардың реакциялары өнім шығымы мен ерітінді массасын есептеуге қажет.

Осы тақырып бойынша жаттығуТолық қолжетімділік болса — осы тақырып бойынша жаттығу, болмаса — пән бойынша тегін тест.

ҰБТ бұл тақырыптан нені тексереді

Бөлім: 04 Химия және өмір

ҰТО спецификациясының тармағы: 07 1(I), 2 (II), 3 (III) топ элементтері және оның қосылыстары

Біздің бағалауымызша, нұсқада бұл тақырып бойынша орта есеппен 2 тапсырма болады (40 тапсырманың ішінде).

Осы пән бойынша ҰБТ 2026 спецификациясы: тақырыптар мен тапсырмалар

Не істей білу керек

  • 1 (IA), 2 (IIA) және 13 (IIIA) топ металдары атомдарының құрылысын және белсенділігінің өзгерісін сипаттау.
  • Осы металдар мен олардың қосылыстарының сумен, қышқылдармен, сілтілермен реакция теңдеулерін құру.
  • Алюминийдің, оның оксиді мен гидроксидінің амфотерлігін түсіндіру.
  • Өнім шығымы мен ерітінді массасын ескеріп, реакция теңдеулері бойынша есептер шығару.

Ең бастысы туралы қысқаша

  • 1-топ. Li, Na, K сілтілік металдары атомдарының сыртқы деңгейінде бір электрон бар, тотығу дәрежесі +1. Топта төмен қарай белсенділік артады. Сумен: \mathrm{2K + 2H_2O \rightarrow 2KOH + H_2\uparrow}.
  • 2-топ. Mg мен Ca атомдарының сыртқы деңгейінде екі электрон бар, тотығу дәрежесі +2. Кальций сумен бөлме температурасында әрекеттеседі: \mathrm{Ca + 2H_2O \rightarrow Ca(OH)_2 + H_2\uparrow}, ал магний суық сумен өте баяу әрекеттеседі.
  • Карбонаттың айырылуы. Күйдіргенде: \mathrm{CaCO_3 \rightarrow CaO + CO_2\uparrow}. Na мен K карбонаттары бұлай айырылмайды.
  • Алюминий. Тотығу дәрежесі +3, оксиді мен гидроксиді амфотерлі. Сілтімен: \mathrm{2Al + 2NaOH + 6H_2O \rightarrow 2Na[Al(OH)_4] + 3H_2\uparrow}. Металды судан бетіндегі оксид қабықшасы қорғайды.
  • Өнімнің шығымы. \eta = \frac{m_1}{m_2}, мұндағы m_1 — практикалық масса, m_2 — теңдеу бойынша теориялық масса; \eta бірлік үлесімен өрнектеледі, 80 % = 0{,}8. Демек, m_1 = m_2 \cdot \eta.

Талдауы бар тапсырмалар

ENTLab тапсырмалар қорынан, ҰТО нұсқаларынан емес. Алдымен өзің шешіп көр, содан кейін талдауын аш.

50 г кальций карбонатын күйдіргенде 80 % шығыммен кальций оксиді алынды. Алынған кальций оксидінің массасы (г)
  • A)22{,}4
  • B)28
  • C)35
  • D)17{,}6
Жауабы мен талдауы

Дұрыс жауап: A

\mathrm{CaCO_3 \rightarrow CaO + CO_2\uparrow}. n(\mathrm{CaCO_3}) = 50 : 100 = 0{,}5 моль, n(\mathrm{CaO}) = 0{,}5 моль. Теориялық масса: 0{,}5 \cdot 56 = 28 г. Практикалық масса: 28 \cdot 0{,}8 = 22{,}4 г. 28 — өнімнің шығымы ескерілмеген. 35 — теориялық масса шығымға көбейтілудің орнына бөлінген: 28 : 0{,}8 = 35 г. 17{,}6 — басқа өнім, көміртек(IV) оксиді есептелген: 0{,}5 \cdot 44 \cdot 0{,}8 = 17{,}6 г.
7{,}8 г калийді 92{,}4 г суда ерітті. Түзілген ерітіндідегі калий гидроксидінің массалық үлесі (%)
  • A)12{,}1
  • B)11{,}2
  • C)7{,}8
  • D)5{,}6
Жауабы мен талдауы

Дұрыс жауап: B

\mathrm{2K + 2H_2O \rightarrow 2KOH + H_2\uparrow}. n(\mathrm{K}) = 7{,}8 : 39 = 0{,}2 моль, n(\mathrm{KOH}) = 0{,}2 моль, m(\mathrm{KOH}) = 0{,}2 \cdot 56 = 11{,}2 г. n(\mathrm{H_2}) = 0{,}2 : 2 = 0{,}1 моль, m(\mathrm{H_2}) = 0{,}1 \cdot 2 = 0{,}2 г — сутек ерітіндіден бөлініп шығады. Ерітіндінің массасы: 7{,}8 + 92{,}4 - 0{,}2 = 100 г. \omega(\mathrm{KOH}) = \frac{11{,}2}{100} \cdot 100\% = 11{,}2\%. 12{,}1 — сілтінің массасы судың массасына бөлінген: \frac{11{,}2}{92{,}4} \cdot 100\% \approx 12{,}1\%. 7{,}8 — гидроксидтің емес, калийдің үлесі есептелген: \frac{7{,}8}{100} \cdot 100\% = 7{,}8\%. 5{,}6 — сілтінің зат мөлшері сутектің зат мөлшеріне теңестірілген: 0{,}1 \cdot 56 = 5{,}6 г, \frac{5{,}6}{100} \cdot 100\% = 5{,}6\%.

Жиі кететін қателер

  • Теориялық массаны шығымға көбейтудің орнына бөледі, бірақ практикалық масса теориялықтан артық бола алмайды. Шығымға кері есепте бөледі — практикалық масса бойынша теориялық массаны іздегенде.
  • Сілтінің массасын ерітіндінің массасына емес, судың массасына бөледі немесе бөлінген сутекті шегеруді ұмытады. Ерітінді массасы = салынған заттардың массасы − бөлінген газдың массасы.
  • Коэффициенттерді қате салыстырады: калийдің сумен реакциясында n(\mathrm{KOH}) = n(\mathrm{K}), ал n(\mathrm{H_2}) одан екі есе аз.
  • Алюминий гидроксидін кәдімгі негіз деп санап, сілті артық болғанда оның тұнбасы еритінін ескермейді.

Тақырып бойынша сұрақтар

Алюминий неге қышқылдармен де, сілтілермен де әрекеттеседі?
Алюминийдің оксиді мен гидроксиді амфотерлі. Қышқылдармен ол тұз түзеді: \mathrm{2Al + 6HCl \rightarrow 2AlCl_3 + 3H_2\uparrow}. Сілті ерітіндісінде оксид қабықшасы ериді, металл судан сутекті ығыстырып шығарады да, тетрагидроксоалюминат түзіледі: \mathrm{2Al + 2NaOH + 6H_2O \rightarrow 2Na[Al(OH)_4] + 3H_2\uparrow}.
Литийден калийге қарай сілтілік металдардың белсенділігі қалай өзгереді?
Белсенділік артады: атом радиусы үлкейген сайын жалғыз сыртқы электрон оңайырақ бөлінеді. Литий сумен салыстырмалы түрде тыныш әрекеттеседі, натрий — қарқынды, ал калий өте қатты әрекеттеседі, бөлінген сутек тұтанып кетуі мүмкін. Сондықтан натрий мен калийді ауа мен ылғал тимейтіндей керосин қабатының астында сақтайды.
Осы тақырып бойынша жаттығу

ENTLab теорияны ҰТО спецификациясы негізінде өз сөзімен жазады. Біз ҰТО емеспіз және онымен ешқандай байланысымыз жоқ.