ENTLab
РУСҚазақша
← Барлық тақырып: Химия

Химия · ҰБТ-ға арналған теория

Галогендер және олардың қосылыстары

Тақырып фтор, хлор, бром, иод және олардың қосылыстары туралы: топ бойынша галогендердің белсенділігі қалай өзгереді және галогенид иондарын қалай ажыратады.

Осы тақырып бойынша жаттығуТолық қолжетімділік болса — осы тақырып бойынша жаттығу, болмаса — пән бойынша тегін тест.

ҰБТ бұл тақырыптан нені тексереді

Бөлім: 04 Химия және өмір

ҰТО спецификациясының тармағы: 11 17 (VII) топ элементтері және оның қосылыстары

Біздің бағалауымызша, нұсқада бұл тақырып бойынша орта есеппен 1–2 тапсырма болады (40 тапсырманың ішінде).

Осы пән бойынша ҰБТ 2026 спецификациясы: тақырыптар мен тапсырмалар

Не істей білу керек

  • Топ бойынша жоғарыдан төмен қарай галогендердің тотықтырғыштық қасиеті мен белсенділігінің өзгерісін түсіндіру
  • Галогендердің металдармен, сутекпен, сумен және тұз ерітінділерімен реакция теңдеулерін құру
  • Хлорид, бромид және иодид иондарын күміс нитратымен анықтау
  • Галогендер қатысатын реакция теңдеулері бойынша өнім массасына, қоспа құрамына және шығымға есептер шығару

Ең бастысы туралы қысқаша

  • Тотығу дәрежелері. Қосылыстарда фтор тек -1 күйде болады: оның электртерістілігі ең жоғары. Хлор, бром, иодтың тотығу дәрежесі -1-ден +7-ге дейін болады: \mathrm{HCl} (-1), \mathrm{HClO} (+1), \mathrm{KClO_3} (+5), \mathrm{HClO_4} (+7).
  • Белсенділік қатары. Тотықтырғыштық күш: \mathrm{F_2 > Cl_2 > Br_2 > I_2}. Белсендірек галоген әлсізін тұз ерітіндісінен ығыстырады: \mathrm{Cl_2 + 2KBr \rightarrow 2KCl + Br_2}. Фтор ерітіндіде тұзбен емес, сумен әрекеттеседі.
  • Хлор. Зертханада оны концентрлі тұз қышқылынан қыздыру арқылы алады: \mathrm{MnO_2 + 4HCl \rightarrow MnCl_2 + Cl_2\uparrow + 2H_2O}. Хлор сумен қайтымды әрекеттеседі: \mathrm{Cl_2 + H_2O \rightleftarrows HCl + HClO}.
  • Галогенсутектер. Қышқылдық күш артады: \mathrm{HF < HCl < HBr < HI}. Фторсутек қышқылы әлсіз, шыныны ерітеді: \mathrm{SiO_2 + 4HF \rightarrow SiF_4 + 2H_2O}.
  • Күміс галогенидтері. \mathrm{AgCl} — ақ тұнба, \mathrm{AgBr} — ақшыл сары, \mathrm{AgI} — сары; \mathrm{AgF} суда ериді, тұнба бермейді.

Талдауы бар тапсырмалар

ENTLab тапсырмалар қорынан, ҰТО нұсқаларынан емес. Алдымен өзің шешіп көр, содан кейін талдауын аш.

4{,}6 г натрий хлордың артық мөлшерінде жанғанда түзілген натрий хлоридінің массасы
  • A)5{,}85 г
  • B)7{,}1 г
  • C)23{,}4 г
  • D)11{,}7 г
Жауабы мен талдауы

Дұрыс жауап: D

Реакция теңдеуі: 2\mathrm{Na + Cl_2} \rightarrow 2\mathrm{NaCl}. Натрийдің зат мөлшері: n(\mathrm{Na}) = \frac{4{,}6}{23} = 0{,}2 моль. Теңдеу бойынша n(\mathrm{NaCl}) = n(\mathrm{Na}) = 0{,}2 моль. Тұздың массасы: m(\mathrm{NaCl}) = 0{,}2 \cdot 58{,}5 = 11{,}7 г (D). A жауабы (5{,}85 г) қатынасты шатастырып, тұзды 0{,}1 моль деп алғанда шығады: 0{,}1 \cdot 58{,}5 = 5{,}85. B жауабы (7{,}1 г) — тұздың емес, әрекеттескен хлордың массасы: 0{,}1 \cdot 71 = 7{,}1. C жауабы (23{,}4 г) тұздың зат мөлшерін екі еселегенде шығады: 0{,}4 \cdot 58{,}5 = 23{,}4.
Массасы 10 г натрий фториді мен натрий хлоридінің қоспасын күміс нитраты ерітіндісінің артық мөлшерімен өңдегенде 14{,}35 г тұнба түзілді. Қоспадағы натрий фторидінің массалық үлесі
  • A)58{,}5 %
  • B)50{,}6 %
  • C)22{,}3 %
  • D)41{,}5 %
Жауабы мен талдауы

Дұрыс жауап: D

Күміс фториді \mathrm{AgF} суда ериді, сондықтан тұнбаны тек натрий хлориді береді: \mathrm{NaCl + AgNO_3} \rightarrow \mathrm{AgCl\downarrow + NaNO_3}. Тұнбаның зат мөлшері: n(\mathrm{AgCl}) = \frac{14{,}35}{143{,}5} = 0{,}1 моль. Демек n(\mathrm{NaCl}) = 0{,}1 моль, m(\mathrm{NaCl}) = 0{,}1 \cdot 58{,}5 = 5{,}85 г. Фторидтің массасы: m(\mathrm{NaF}) = 10 - 5{,}85 = 4{,}15 г. Массалық үлесі: \omega(\mathrm{NaF}) = \frac{4{,}15}{10} \cdot 100\% = 41{,}5\% (D). A жауабы (58{,}5 %) — фторидтің емес, натрий хлоридінің массалық үлесі. B жауабы (50{,}6 %) тұнба массасын күміс нитратының молярлық массасына (170 г/моль) бөлгенде шығады: \frac{14{,}35}{170} \cdot 58{,}5 \approx 4{,}94 г, \frac{10 - 4{,}94}{10} \cdot 100\% = 50{,}6\%. C жауабы (22{,}3 %) тұнба массасын күмістің молярлық массасына (108 г/моль) бөлгенде шығады: \frac{14{,}35}{108} \cdot 58{,}5 \approx 7{,}77 г, \frac{10 - 7{,}77}{10} \cdot 100\% = 22{,}3\%.

Жиі кететін қателер

  • Фторид ионы күміс нитратымен тұнба береді деп ойлау. \mathrm{AgF} ериді, сондықтан \mathrm{NaF} пен \mathrm{NaCl} қоспасында \mathrm{AgCl} тұнбасын тек хлорид береді.
  • Ығыстыруды керісінше жазу: \mathrm{I_2} мен \mathrm{Br_2} хлорды хлоридтерден ығыстырмайды. Топта жоғары тұрған галоген ғана ығыстырады (фтордан басқа: ол ерітіндіде сумен әрекеттеседі).
  • Хлорды бір атом \mathrm{Cl} түрінде жазып, коэффициенттерде қателесу. Молекула — \mathrm{Cl_2}: 2 моль \mathrm{Na}-ға 1 моль \mathrm{Cl_2} жұмсалып, 2 моль \mathrm{NaCl} түзіледі.
  • Фтор ең белсенді болғандықтан, фторсутек қышқылын күшті деп санау. \mathrm{HF < HCl < HBr < HI} қатарында қышқылдық күш артады, \mathrm{HF} — әлсіз қышқыл.

Тақырып бойынша сұрақтар

Хлорид, бромид және иодид ерітінділерін қалай ажыратады?
Ерітінділерге күміс нитратын қосады. Хлорид ақ ірімшік тәрізді \mathrm{AgCl} тұнбасын, бромид ақшыл сары \mathrm{AgBr}, иодид сары \mathrm{AgI} тұнбасын береді, мысалы: \mathrm{NaCl + AgNO_3 \rightarrow AgCl\downarrow + NaNO_3}. Фторид тұнба түзбейді, себебі \mathrm{AgF} суда ериді. Бос иодты крахмалдың көк түске боялуынан біледі.
Неге хлор бромды калий бромидінен ығыстырады, ал иод хлорды хлоридтен ығыстыра алмайды?
Топта жоғарыдан төмен қарай атом радиусы артады да, атом электрондарды әлсіз тартады, сондықтан тотықтырғыштық күш кемиді: \mathrm{F_2 > Cl_2 > Br_2 > I_2}. Хлор — күштірек тотықтырғыш, ол бромид иондарынан электрон тартып алады: \mathrm{Cl_2 + 2KBr \rightarrow 2KCl + Br_2}. Иод хлордан әлсіз, хлорид ионын тотықтыра алмайды, сондықтан \mathrm{I_2} мен \mathrm{KCl} әрекеттеспейді.
Осы тақырып бойынша жаттығу

ENTLab теорияны ҰТО спецификациясы негізінде өз сөзімен жазады. Біз ҰТО емеспіз және онымен ешқандай байланысымыз жоқ.